De betekenis van het klimaatthema voor opgroeien en opvoeden

In het opgroeien en opvoeden van kinderen en jongeren is het klimaatthema een onderwerp waar niemand meer omheen kan. Het komt bijna dagelijks in het nieuws. Daarbij dringen maatregelen die zijn gericht op een duurzamere toekomst steeds meer in het dagelijks leven door. Het is ook onderwerp van een stevig debat. Alles overziend kunnen we zeggen dat het onderwerp het opgroeien en opvoeden op vier manieren duidelijk raakt.

1. Berichten, ervaringen en toekomstverwachtingen scheppen opvoedingsverantwoordelijkheid

Kinderen en jongeren zien veel nieuws en beelden over klimaatproblemen in de wereld. Ook op school wordt er veel over gesproken. Daarnaast maken zij zelf weersomstandigheden mee die experts  in verband brengen met de opwarming van de aarde, zoals hevige regenval, vaker voorkomende stormen, overstromingen, perioden van extreme hitte en droogte. Dit alles roept de vraag op: wat doet dat met kinderen en jongeren? Een internationale studie van Cartoon Network uit 2021 onder ruim 4000 kinderen tussen 6-12 jaar laat zien dat het meestal gevoelens van zorgen, angst en verdriet oproept. Sommigen liggen er letterlijk wakker van. In een studie uit datzelfde jaar onder 10.000 jongeren tussen 16 en 25 jaar zegt 75% de toekomst beangstigend te vinden en 39% zegt te twijfelen of ze nog kinderen willen krijgen. 65% voelt zich door hun regering in de steek gelaten. Studies naar wat Nederlandse kinderen en jongeren vinden, wijzen ook uit dat velen zich zorgen maken. Kijk voor meer onderzoeksresultaten op de pagina Feiten en cijfers vanuit onderzoek.

Deze kinderen en jongeren hebben hun ouders en andere volwassenen nodig om hun betekenis te helpen geven aan hetgeen zij zien en horen. Uit de genoemde studies, alsook uit de getuigenissen van kinderen en jongeren blijkt bovendien dat zij denken dat het perspectief op een fijn leven later niet vanzelfsprekend is. Dit brengt daarom ook de verantwoordelijkheid van opvoeders met zich mee om zich af te vragen hoe kinderen en jongeren een positiever toekomstperspectief is te bieden. Overigens blijkt uit Amerikaans experimenteel onderzoek dat ouders hun mening over klimaatverandering lijken te veranderen als de kinderen er hun zorgen over uiten. Hieruit zouden we kunnen opmaken dat de zorgen van kinderen en jongeren inderdaad dit verantwoordelijkheidsgevoel bij ouders aanwakkeren. Zelfde aanwijzingen vinden we in onderzoek en kennen we uit voorbeelden in Nederland. Reden te meer om bij alles wat kinderen en jongeren over dit onderwerp zien en horen aan hen te vragen: wat vinden jullie ervan? Plat gezegd: we kunnen ze er niet alleen mee laten tobben.

2. De rechten van kinderen

Volgens het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind heeft het kind recht op de bescherming die nodig is voor zijn of haar welzijn (artikel 3), op de mogelijkheid tot overleven en zich te ontwikkelen (artikel 6), en op een zo goed mogelijke gezondheid (artikel 24).Dit recht lijkt steeds duidelijker  van toepassing op ook het klimaatthema. Dit betekent dat kinderen het recht hebben om vanuit het oogpunt van hun welzijn, gezondheid en ontwikkeling tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering beschermd te worden. Dit schept voor volwassenen dus de verplichting om die bescherming te bieden. Of eenvoudiger gezegd: als klimaatverandering voor het opgroeien van kinderen een bedreiging vormt, dan moeten opvoeders en andere volwassenen hier wat aan doen. Lees meer hierover op de pagina Kinderrechten en een veilige toekomst.

3. De pedagogische waarde van meebeslissen en meedoen

Het klimaatthema leent zich goed voor de participatie van kinderen en jongeren. Het gaat immers over hun toekomst. Dat maakt ook dat het meebeslissen en meedoen van jeugdigen hier bij uitstek pedagogische waarde heeft:

  • Het is een manier om  kinderen en jongeren een stem te geven in het klimaatdebat, door hun te vragen hun beelden en meningen te delen met volwassenen.
  • Voor opvoeders is het een manier om kinderen bij alle berichten en beelden te beschermen tegen gevoelens van onveiligheid en machteloosheid, door hen te  laten meedoen in het opbouwen van gezamenlijke actie, hoop en veerkracht.
  • Het is een manier voor jeugdigen om talenten, vaardigheden en competenties te ontwikkelen en zo een positieve bijdrage te leveren aan de maatschappij.
  • Voor overheden en de samenleving meer in het algemeen is het een middel om te leren hoe zij jeugdigen kunnen stimuleren een actieve rol te nemen in de politiek en het beleid. Ook kinderen en jongeren die het allemaal maar overdreven vinden, worden daarbij uitgenodigd hun stem te laten horen. Het democratisch burgerschap krijgt hiermee concreet handen en voeten.

De kunst hierbij is de participatie zo vorm te geven, dat jeugdigen niet verantwoordelijk worden gemaakt voor de oplossing van het klimaatprobleem, of dat hen een onredelijke last op de schouders wordt gelegd. Meer informatie over de manier waarop jeugdigen kunnen participeren vind je op de pagina De betekenis van jeugdparticipatie.

4. Wat kinderen, jongeren en opvoeders praktisch kunnen doen bij angst

De psycholoog Susan Bögels stelt dat grote bedreigingen die er spelen in het leven van kinderen en jongeren angst kunnen oproepen, zeker als de controle over die bedreigingen gering is, zoals bij de coronapandemie of de klimaatverandering. Zij stelt een aantal principes voor die helpen om met een dergelijke situatie om te gaan. Vertaald naar het opgroeien en opvoeden van kinderen en jongeren betekent dit:

  • Spreek erover en heb compassie voor de zorgen die kinderen en jongeren kunnen hebben (bagatelliseer ze niet).
  • Zoek de ontspanning in het hier en nu, leer kinderen en jongeren stil te staan en te genieten van de dingen die goed en mooi zijn, ook waar het natuur en milieu betreft.
  • Houd het hoofd koel en zoek naar doelgerichte acties die kinderen, jongeren en het gezin kunnen ondernemen.

Wat kun je doen?

In de opvoeding is het belangrijk om kinderen en jongeren te leren ook zelf te handelen. Dit geldt vooral als het niet alleen uit eigenbelang is, maar ook bijdraagt aan een betere samenleving. Het internet biedt veel informatie over wat kinderen, jongeren, ouders en andere opvoeders zoals leerkrachten kunnen doen.

  • Voor kinderen en jongeren is er op verschillende plaatsen informatie te vinden. Het is wel even zoeken, omdat de tips meestal geplaatst zijn op plekken die voor het overgrote deel gaan over de problemen, niet over de oplossingen. 
  • Voor ouders zijn er enorm veel bronnen voorhanden (ook via bijvoorbeeld websites van Centra voor Jeugd en Gezin), zeker onder het trefwoord ‘Duurzame opvoeding’. Het is zelden duidelijk waar de informatie op is gebaseerd, maar veel tips lijken steekhoudend en in lijn met klimaatbeleid.
  • Veel informatie op het internet is ook gericht op docenten in het onderwijs. Hun wordt duidelijk een educatieve taak toegedicht. Opvallend is wel dat er weinig te vinden is over hoe de afstemming met ouders op dit vlak het beste vorm krijgt. 

Stel de juiste condities

Ook hier is het weer de kunst om kinderen en jongeren zo te betrekken, dat zij niet verantwoordelijk worden gemaakt voor de oplossing van het klimaatprobleem, of hen een onredelijke last op de schouders te leggen. Het gaat om individueel handelen én om een omgeving die daarvoor de goede condities stelt. Zo wijzen de lectoren Faddegon en Renes op basis van hun studies erop dat zolang de sociale en fysieke omgeving mensen iedere dag weer verleidt tot milieuonvriendelijk gedrag, het hun wel heel lastig wordt gemaakt om het goede te doen.

Kortom, kinderen en jongeren zullen hun leefstijl gemakkelijker aanpassen als hun opvoedomgeving daarvoor condities schept, net zoals hun ouders dat gemakkelijker zullen doen als de maatschappij goede condities geeft. En het zal vermoedelijk ook andersom werken: die condities zullen er sneller komen als meer kinderen, jongeren en ouders hun leefstijl willen aanpassen en hiervoor stappen zetten. 

Duurzaam gedrag is goed voor jou en je omgeving

Overigens hoeft het niet zo te zijn dat klimaatvriendelijk gedrag per definitie betekent ‘inleveren’ of hoeft te gebeuren uit schuldgevoel. Een overzichtsstudie over 78 onderzoeken laat bij volwassenen een positieve relatie zien tussen het uitvoeren van klimaatvriendelijk gedrag, zoals het kopen van een energiezuinige wasmachine of minder eten van vlees, en gevoelens van geluk. Als dat niet alleen voor volwassenen, maar ook voor kinderen en jongeren geldt, is dat voor het opgroeien en opvoeden een belangrijke boodschap: duurzaam gedrag is goed voor de omgeving én je gaat je er prettiger door voelen. 

Lees meer

Niet iedereen denkt er hetzelfde over

Alle pagina's over klimaatverandering

Naar het overzicht

Tom van Yperen

Dr. Tom van Yperen

expert kwaliteit jeugdstelsel