Kinderrechten en een veilige toekomst

De laatste jaren zien we dat rechters steeds vaker wordt gevraagd om landen en bedrijven te dwingen maatregelen te nemen tegen de klimaatverandering. Dit heeft onder meer heeft te maken met de fundamentele rechten van mensen, en van kinderen in het bijzonder. Hoe zit dit precies? Er zijn drie zaken die als voorbeeld kunnen dienen om te laten zien wat er speelt.

Urgenda brengt de Nederlandse Staat voor de rechter

In 2013 daagde Urgenda samen met 900 mede-eisers de Nederlandse staat voor de rechter. De klacht was dat de staat onvoldoende doet om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25% ten opzichte van 1990 te verminderen. Urgenda won in 2015 de zaak bij de Rechtbank Den Haag en later ook in hoger beroep. Daarna ging de Staat naar de Hoge Raad. Daar kreeg Urgenda in 2019 gelijk. De Urgenda-zaak heeft een aantal bijzondere kenmerken, waarvan we er drie uitlichten:

  • Het is de eerste rechtszaak ter wereld waarin met succes de mensenrechten als argument zijn gebruikt. Volgens de rechter verplicht het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens de Staat om voldoende actie te ondernemen, omdat een ernstig risico op een gevaarlijke klimaatverandering het recht op leven en welzijn van velen in Nederland bedreigt.
  • In de overwegingen letten de rechters ook op de gevolgen voor kinderen, jongeren en gezinnen. Zij zeggen dat met name kinderen en jongeren tijdens hun leven te maken zullen krijgen met de nadelige gevolgen van klimaatverandering als de uitstoot van broeikasgassen niet voldoende vermindert. Ook zeggen ze dat in dat geval te verwachten is dat Nederlanders te maken krijgen met verlies van leven of verstoring van het gezinsleven.
  • Het verweer van de advocaat van de Nederlandse staat was dat dit een internationale kwestie is en ons land maar een klein aandeel heeft. Het zou dus gek zijn om alleen de Nederlandse staat te veroordelen. De rechters zijn het eens dat Nederland inderdaad een klein aandeel heeft, maar zij vinden toch dat de Staat veel meer zijn best moet doen.

Wat hier gebeurde was niet niks en kreeg internationaal veel aandacht. De Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties (UNHCR) noemt het vonnis een mijlpaal. Het stimuleert momenteel andere groepen in Nederland en in het buitenland om het klimaatprobleem bij rechters aan te kaarten. Zie voor meer informatie:

Jongeren dagen Europese landen voor het Hof

In 2020 hebben zes jonge mensen uit Portugal 33 landen, waaronder Nederland, voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens gebracht omdat deze landen onvoldoende bijdragen aan de aanpak van de klimaatcrisis. De jongeren doen een beroep op de volgende fundamentele mensenrechten:

  • Een recht om te leven. Natuurrampen als gevolg van de klimaatverandering bedreigen het leven van burgers. In Portugal zijn in 2017 door bosbranden veel slachtoffers gevallen.
  • Een recht op fysiek en mentaal welbevinden. In 2018 konden jongeren in Portugal door hittegolven niet sporten, ze moesten veel binnen blijven en sliepen slecht. Ook heeft de angst, ontstaan door vaker voorkomende weersextremen, een effect op hun geestelijke gezondheid.
  • Een recht om niet gediscrimineerd te worden. De jongeren krijgen de lasten van de klimaatverandering het meeste op hun schouders, simpelweg omdat ze langer zullen leven. Dit vinden zij oneerlijk. Dit onderdeel is nieuw ten opzichte van de Urgenda-zaak en voegt een belangrijk perspectief toe. Simpel gezegd: het mag niet zo zijn dat de kinderen en jongeren zwaarder moeten opdraaien voor het doen en laten van de volwassen dan die volwassenen zelf.

De rechters van het Hof hebben de landen opgedragen om te reageren. Dit gebeurt niet vaak en maakt duidelijk dat de rechters de zaak zeer serieus nemen. De landen hebben hiertegen geprotesteerd, maar dit protest is door de rechters afgewezen. Ook dat gebeurt zelden. Eind van de zomer 2021 worden de reacties van de landen verwacht. Voor meer informatie over de zaak en de actuele stand van zaken, kun je terecht op deze website

Na Staten ook bedrijven

In mei 2021 veroordeelde een Nederlandse rechter Shell tot een grotere inspanning om klimaatverandering te voorkomen. De rechter verwijst onder meer naar het recht op leven en het recht op een ongestoord gezinsleven. Ten opzichte van de Urgenda-zaak zijn hier weer een paar aspecten bijzonder.

  • Dit is de eerste keer in Nederland dat jongeren mede-eisers zijn. Kijk voor meer informatie op de website van Jongeren Milieu Actief.
  • Daarnaast is het nu niet een staat, maar een bedrijf dat wordt gezegd meer te doen om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen en daarmee mensenrechten te beschermen.
  • Het verweer van Shell dat de eis een benadeling betekent ten opzichte van andere bedrijven is volgens de rechter niet voldoende. Shell is inmiddels hiertegen in hoger beroep gegaan. Maar de rechter heeft bepaald dat intussen Shell het vonnis wel moet uitvoeren.

Internationaal vormt deze zaak een stimulans om ook andere bedrijven te dwingen tot meer actie. Voor meer over deze zaak:

De zaken gaan niet specifiek over het Kinderrechtenverdrag, is dat verkeerd?

Nee. Het laat zien dat het klimaatthema breder en fundamenteler speelt dan alleen de kinderrechten die zijn vastgelegd in het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind. Zo is ook voor ouderen de toenemende hitte een directe bedreiging voor hun gezondheid en welzijn. Maar de vonnissen hebben ook een relatie met kinderrechten. Immers, volgens het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind heeft het kind recht op de bescherming van zijn of haar welzijn (artikel 3), op de mogelijkheid tot overleven en zich te ontwikkelen (artikel 6), en op een zo goed mogelijke gezondheid (artikel 24). Wat de vonnissen verder duidelijk laten zien, is dat kinderen en jongeren een extra gewicht in de schaal leggen, omdat zij de lasten langer en heviger te verdragen krijgen. Wetenschappelijke studies bevestigen dat. Reden voor de Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties (de UNHCR) om in 2021 een factsheet over mensenrechten en klimaat uit te brengen waarin kinderen als een extra kwetsbare groep zijn benoemd.

Wat is het effect van de juridische acties?

In ieder geval zullen regeringen en bedrijven de toenemende druk voelen om werk te maken van klimaatbeleid. Maar het is nog onduidelijk of dit ook snel tot resultaat kan leiden. De maatregelen die bijvoorbeeld een land kan nemen, worden immers bepaald door de politiek. En de politiek is afhankelijk van partijen waar burgers op stemmen. En als Shell inderdaad als enige oliebedrijf stevige maatregelen gaat doorvoeren en iedereen vervolgens bij de BP gaat tanken, schiet het ook niet op. Kortom, het effect is niet alleen afhankelijk van wat de politiek en bedrijven doen, maar ook van het doen en laten van volwassenen, kinderen en jongeren. 

Lees meer

Feiten en cijfers uit onderzoek

Alle pagina's over klimaatverandering

Naar het overzicht

Tom van Yperen

Dr. Tom van Yperen

expert kwaliteit jeugdstelsel