Tips over mediagebruik 3-5 jarigen

Deze pagina biedt professionals in de opvoedingsondersteuning houvast bij het beantwoorden van vragen over mediaopvoeding en het gebruik van media in gezinnen met kinderen van 3 tot en met 5 jaar. Op basis van de belangrijkste vragen van opvoeders, geven we tips die opvoeders kunnen helpen om positieve effecten van mediagebruik te vergroten en de risico’s die het met zich mee kan brengen te beperken.

Hoe kan ik mijn kind goed begeleiden bij mediagebruik?

Het is belangrijk dat ouders hun kinderen goed begeleiden bij het gebruik van media, bijvoorbeeld aandacht geven, ondersteunen, meekijken of controleren, en regels en afspraken maken. Hieronder staan enkele algemene adviezen voor ouders:

Maak duidelijke afspraken

Het is goed als ouders onderling duidelijke afspraken maken over mediagebruik in huis en deze delen met kinderen, grootouders en anderen die soms oppas zijn voor het kind. Afspraken kunnen bijvoorbeeld gaan over welke filmpjes, programma’s, spelletjes of websites je geschikt vindt, en hoeveel tijd je kind hieraan mag besteden. Verderop op deze pagina (onder vraag 2 en 3) staan tips voor het selecteren van geschikte media en het stimuleren van een gebalanceerde en gevarieerde tijdsbesteding.

Probeer consequent te zijn in deze afspraken

Het is belangrijk dat ouders consequent zijn in gemaakte afspraken. Ze kunnen met hun kind korte gesprekjes voeren over de afspraken over mediagebruik in huis, zodat hij weet wat er van hem wordt verwacht. Het is goed om hierbij rekening houden met de leeftijd van het kind. Heel jonge kinderen zullen waarschijnlijk nog niet precies begrijpen dat er regels zijn waar ze zich aan moeten houden. Toch is het van belang dat ouders ook bij jongere kinderen consequent zijn en het kind helpen om zich aan de regels te houden. Als jonge kinderen gewend zijn aan regels over de beeldschermtijd, hebben ze later ook minder moeite beperkingen te aanvaarden.

Bied regelmatig dezelfde media aan

Adviseer ouders om met hun kind regelmatig hetzelfde filmpje te bekijken, spelletje te spelen, boekje te bekijken of voor te lezen. Jonge kinderen vinden herhaling fijn. Hierdoor leren ze de structuur van het spelletje of verhaaltje herkennen en leren ze het einde te voorspellen. Zo leert het kind elke keer nieuwe dingen.

Kinderen leren van gevarieerde herhaling. Door iets verschillende keren, op verschillende manieren te zien, wordt het voor kinderen makkelijker om de informatie op te nemen. Door herhaling ontstaat een completer beeld, waardoor de transfer van media naar de echte wereld makkelijker verloopt.

Vertel je kind vooraf hoe lang hij met media bezig mag zijn

Stimuleer ouders om na te denken over hoe lang een kind een apparaat mag gebruiken. Om de tijdsduur duidelijk te maken, kunnen ouders gebruikmaken van bijvoorbeeld een kookwekker of het alarm op hun mobiele telefoon. Daarmee kunnen ze aan hun kind laten zien hoe lang de afgesproken tijd duurt, en het helpt ouders ook om zelf de tijd in de gaten te houden.

Gebruik media samen

Adviseer ouders om activiteiten zoals televisiekijken, computerspelletjes spelen en boekjes lezen met hun kind samen te doen. Door het samen te doen, kunnen ze direct op hun kind reageren. Zo kunnen ze hun kind uitleg geven, stimuleren om mee te doen of troosten en voor afleiding zorgen als het te moeilijk of onverwachts toch te eng is. Ouders kunnen zo ook in de gaten houden waar een kind mee bezig is en wie of wat hij online tegenkomt.

Kleuters kunnen vaak al veel dingen zelfstandig doen. Toch vinden ze het meestal leuker om media samen te gebruiken. Door samen media te gebruiken helpen ouders hun kinderen bij het ontwikkelen van hun smaak en voorkeuren. Samen kunnen ze ontdekken waar hun kind het meeste van houdt. Kinderen leren ook beter omgaan met hun emoties zoals angsten en plezier als ze merken hoe een volwassene reageert op wat er te zien is.

Praat met je kind over wat hij ziet

Door met zijn kind te praten over wat er te zien is, zorgt een ouder ervoor dat zijn kind zo veel mogelijk profijt heeft van een activiteit. De ouder kan bijvoorbeeld:

  • benoemen wat hij ziet en zijn kind daar vragen over stellen;
  • zijn kind helpen met het herkennen van belangrijke informatie, bijvoorbeeld door te benoemen wat de vraag is of waar het kind naar moet zoeken. Kinderen leren hierdoor beter te focussen;
  • zijn kind helpen de connectie te maken tussen wat er op het scherm te zien is en de echte wereld. Als er bijvoorbeeld een poes op het scherm te zien is, kan de ouder benoemen dat de buren ook een poes hebben. Of als het leren van kleuren centraal staat, kan de ouder na afloop bijvoorbeeld samen met zijn kind de kleuren benoemen van de kleren die zij aan hebben;
  • aangeven wat hij van de inhoud van bijvoorbeeld een spelletje, app of programma vindt. Hierbij kan hij bijvoorbeeld de aardige of vriendelijke karakters benadrukken of duidelijk laten weten wanneer iemand zich minder aardig gedraagt en waarom dat ‘niet goed’ is. Kinderen leren hierdoor nadenken over ‘goed’ en ‘slecht’;
  • na afloop doorpraten over wat hij samen met zijn kind gezien heeft en hier vragen over stellen. Het is daarbij niet erg als het antwoord van het kind niet klopt, belangrijker is dat het kind het verhaal in zijn eigen tempo kan vertellen. Voor een jong kind is dit een goede training voor het geheugen en voor het leren benoemen van dingen. Voor ouders is het een goede gelegenheid om te weten te komen hoe kinderen de mediabeelden ervaren.

Stel je kind gerust als hij bang is geworden van iets wat hij heeft gezien

Soms zijn jonge kinderen bang van iets wat ze zien of eerder zagen in een filmpje, bijvoorbeeld van monsters of andere vreemde wezens. Vooral kinderen vanaf een jaar of 4 kunnen daar last van hebben. Adviseer ouders om zulke angsten niet te ontkennen of negeren. Als een kind ’s nachts wakker wordt omdat er een monster in het donker staat dat hem wil opeten, is dat voor hem realiteit. Wat dan goed werkt zijn fysieke vormen van geruststellen: het kind op schoot nemen, een knuffelbeest geven, of samen het monster wegjagen uit de kamer.

Jonge kinderen kunnen nog geen goed onderscheid maken tussen fantasie en realiteit. Daarom worden kinderen tussen de 3 en 5 jaar oud erg makkelijk bang bij vreemde of onbekende beelden. Harde geluiden, donkere situaties, monsters, heksen of opeens veranderende wezens kunnen jonge kinderen van streek maken. Heel jonge kinderen ervaren deze situaties zelfs in tekenfilmpjes vaak als heel echt.

Omdat jonge kinderen het verschil tussen fantasie en realiteit nog niet kunnen maken, werken cognitieve strategieën om kinderen gerust te stellen niet. Zeggen dat iets in het echt niet kan, het wel goed afloopt, of dat bloed ketchup is, helpt niet.

Leer je kind hoe hij verschillende apparaten het best kan bedienen

Een ouder kan zijn kind bijvoorbeeld leren hoe je kunt swipen of scrollen, een nieuw scherm opent of hoe je een spelletje kunt afsluiten. Adviseer ouders om hun kind uit te leggen dat hij op websites niet overal op moet klikken. Als een kind bijvoorbeeld buiten het frame van een online spelletje klikt, kan hij gemakkelijk op een website terechtkomen met inhoud die niet voor jonge kinderen bedoeld is. Ook als het kind bijvoorbeeld op onbekende YouTube-filmpjes klikt, kan hij voor verrassingen komen te staan.

Wees je als ouder bewust van je voorbeeldrol

Wanneer ouders met hun kind samen kijken naar een filmpje op televisie of internet, observeert het kind de reacties van zijn ouders. Hierdoor leert hij het programma beter te volgen. Als het kind ziet dat zijn vader of moeder om een grap in het programma lacht, leert hij dat iets grappig is. En als hij ziet dat zijn ouders niet paniekerig reageren bij een spannende scène, leert hij om te gaan met zijn eigen angst.

Hoe weet ik als ouder wat geschikte media zijn?

Mediaproducties die speciaal bedoeld zijn voor jonge kinderen kunnen een positieve invloed hebben op hun ontwikkeling. Kinderen maken al gebruik van verschillende soorten media. Omdat het aanbod aan mediaproducties voor kinderen erg groot is, is het voor ouders vaak lastig om een keuze te maken. De tips hieronder helpen bij het kiezen van geschikte inhoud.

Kies voor mediaproducties die aansluiten op de ontwikkelingsfase en interesse van het kind

Adviseer ouders om op de volgende punten te letten:

Zorg voor materiaal dat aanspreekt

Adviseer ouders te kiezen voor mediaproducties die gaan over dingen waar het kind in geïnteresseerd is en die het kan herkennen in zijn eigen omgeving. Kinderen hebben namelijk een sterke voorkeur voor producties met relatief simpele verhaaltjes, een duidelijk verhaal, vertrouwde context, objecten en dieren die ze kennen, simpele vriendelijke fantasiefiguren, een langzaam tempo, liedjes en vrolijkheid. Kijken naar andere peuters en kleuters is ook interessant. Daarnaast kijken jonge kinderen graag naar educatieve programma’s zoals Sesamstraat.

Rijmpjes, liedjes en versjes zijn goed voor de ontwikkeling van het taalgevoel. Door rijm te horen, leert een kind lettergrepen onderscheiden, wat een belangrijke voorbereiding is op het leren lezen. Interactie is ook belangrijk; het is stimulerend als kinderen worden uitgenodigd om mee te denken of te raden wat er gaat gebeuren. Veel digitale voorleesverhaaltjes, apps of spelletjes bieden de mogelijkheid om direct mee te doen en zelf te bepalen wat er gebeurt.

Van televisieprogramma’s die voor een brede doelgroep bedoeld zijn, hebben jonge kinderen weinig voordeel voor hun taalontwikkeling. Dat komt doordat deze programma’s qua inhoud en taalgebruik niet aansluiten op de interesses van deze kinderen.

Zorg voor materiaal dat aansluit

Adviseer ouders te kiezen voor apparatuur die kinderen goed kunnen gebruiken of bedienen. Een iets grotere tablet is bijvoorbeeld handig zodat de ouder die samen met zijn kind kan gebruiken. Een extra beschermhoes voor de smartphone of tablet is ook verstandig om ongelukjes met vallen te voorkomen. Er zijn speciale computermuizen in de handel voor het gebruik door jonge kinderen. Deze zijn geschikt voor gebruikers met kleine handen en minder motorische vaardigheden.

Maak gebruik van adviezen van experts

Adviseer ouders om gebruik te maken van de adviezen van experts. Bibliotheekmedewerkers kunnen ouders vaak goed informeren over de inhoudelijke kwaliteit van games, dvd’s of (digitale) voorleesboekjes. Op websites als mediasmarties.nlSardes.nl en apps als Cinekid Applab zijn overzichten te vinden van mediaproducties die geschikt zijn voor peuters en kleuters.

Voorkom dat kinderen in aanraking komen met media die voor oudere kinderen of volwassenen bedoeld zijn

Volg de leeftijdsadviezen en classificaties

Stimuleer ouders om gebruik te maken van de Kijkwijzerclassificatie (voor televisie en films) en de leeftijdsadviezen van PEGI voor spelletjes.

Maak gebruik van internetfilters

Ouders kunnen ook gebruikmaken van internetfilters of andere ‘parental controls’. Hierdoor verkleinen ouders de kans dat kinderen bijvoorbeeld in aanraking komen met ongeschikte filmpjes, spelletjes of websites. Mybee is bijvoorbeeld een gratis kinderbrowser die de toegang tot geschikte websites regelt. Ouders kunnen de lijst van geschikte sites zelf bepalen. Op populaire websites als YouTube of Google kunnen ouders er via de instellingen ook voor zorgen dat kindonvriendelijke resultaten niet getoond worden. Spelcomputers en tablets kunnen zo worden ingesteld dat ze alleen met toestemming gebruikt kunnen worden, of bijvoorbeeld niet gebruikt kunnen worden om online games te spelen of games vanaf een bepaalde leeftijd.

Probeer boekjes, apps, spelletjes of filmpjes als ouder eerst zelf uit

Adviseer ouders om eerst zelf de inhoud van een boek, app, website of televisieprogramma voor jonge kinderen te bekijken, voordat hun kinderen er iets mee doen. In sommige boeken, apps of websites komen onderwerpen aan de orde waar een kind nog niet aan toe is, of die niet aansluiten bij de waarden en normen van het gezin. Daarnaast kunnen ouders letten op de gebruiksvriendelijkheid van apps, websites of spelletjes en bekijken in hoeverre kinderen gestimuleerd worden om zelf dingen te ontdekken. Het kan ook handig zijn om eerst een gratis proefversie uit te proberen voordat de volledige versie wordt aangeschaft.

Negatieve effecten van mediagebruik kunnen optreden als jonge kinderen met media omgaan waar ze eigenlijk nog te jong voor zijn. Programma’s, spelletjes of filmpjes met een hoog tempo vragen erg veel van de aandacht van een kind. Zulke media zijn niet stimulerend voor de ontwikkeling van peuters en kleuters, sterker nog: ze kunnen het leren juist belemmeren doordat hun geheugen wordt overbelast. Kinderen kunnen de informatie dan niet goed opnemen en gaan verkeerde verbanden leggen tussen stukjes informatie.

Filmpjes, programma’s, spelletjes of websites die gaan over thema’s voor volwassenen of oudere kinderen kunnen ook een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling van jonge kinderen. Zulke onderwerpen zijn nog te moeilijk, waardoor peuters of kleuters een verkeerd beeld van de werkelijkheid krijgen. Ouders zijn meestal ook niet geneigd om tijdens dit soort uitzendingen met hun kind te praten. Jonge kinderen voelen zich hierdoor niet aangespoord om het programma te volgen en daarmee hun taal te ontwikkelen.

Hoeveel tijd mag een jong kind aan media besteden en hoe reguleer ik dat als ouder?

Een precies aantal aan te bevelen minuten mediagebruik per dag is moeilijk te geven. Elk gezin wil hierin zijn eigen keuzes maken en kinderen verschillen ook onderling. De eigen inschatting van ouders is hierbij erg belangrijk. Hieronder staan enkele tips over hoe ouders de mediatijd kunnen reguleren:

Zorg voor een uitgebalanceerde en gevarieerde tijdsbesteding

Jonge kinderen leren makkelijker en beter van ervaringen die zij in het ‘echte’ leven opdoen dan via beeldschermen. Stimuleer ouders dat zij mediagebruik een van de mogelijke activiteiten laten zijn, en niet de hoofdactiviteit. Andere activiteiten verdienen ook tijd, zoals samen boekjes lezen, spelen, zingen, dansen en naar buiten gaan.

Bij het inschatten of de limiet van het mediagebruik voor dat moment bereikt is, is de tijd dat het kind zich op een bepaalde media-activiteit kan concentreren richtinggevend. Wanneer hij zich begint te vervelen of afgeleid raakt, is het beter een andere activiteit aan te bieden.

Jonge kinderen hebben veel lichamelijke beweging nodig, bijvoorbeeld door buiten te spelen. Oefenen met plakken en knippen is bijvoorbeeld goed voor de ontwikkeling van de fijne motoriek.

Hoe voorkom ik dat mijn kind constant verleid wordt tot het gebruiken van media?

Media zijn overal, hebben een enorme aantrekkingskracht en de verleiding om ze dan ook te gebruiken is heel groot. Je kunt ouders verschillende adviezen geven om aan die verleidingen weerstand te bieden:

Spreek af dat kinderen media mogen gebruiken op vaste momenten op de dag

Kinderen kunnen soms al aardig bedelen om de tablet of smartphone. Om dit te voorkomen kunnen ouders vaste momenten op de dag inbouwen waarop media gebruikt mag worden. Een voorspelbare dagindeling is belangrijk voor jonge kinderen. Dit soort routines maakt het voor hen makkelijker om zich aan afspraken te houden en om mediagebruik te beperken.

Laat geen televisie of computer op de achtergrond aan staan

Adviseer ouders geen televisie of computer aan te hebben als niemand bewust kijkt of er iets mee doet, ook niet tijdens het eten. Een televisie of computer die aanstaat op de achtergrond kan voor kinderen storend zijn bij hun spel, hun sociale interactie en taalontwikkeling.

Wees je bewust van je voorbeeldrol als ouder – beperk je eigen mediagebruik

Wanneer ouders zelf veel met media bezig zijn, is er minder gelegenheid om met hun kind te praten of iets samen te doen. Ook kan hun kind het beeld krijgen dat veelvuldig mediagebruik normaal is.

Beperk het gebruik van beeldschermmedia in de kinderslaapkamer

Adviseer ouders om kinderen geen eigen beeldscherm te geven, zoals een televisie of tablet. Door de aanwezigheid van een beeldscherm op de kinderslaapkamer neemt de verleiding om deze ook te gebruiken toe. Kinderen zijn dan minder bezig met andere activiteiten zoals spelen, en voor ouders is het lastiger om te overzien wat hun kinderen met de media-apparaten doen en hoeveel tijd ze hieraan besteden. Ook is televisiekijken of de tablet gebruiken op de slaapkamer niet bevorderlijk voor de taalontwikkeling omdat er geen begeleidende volwassene in de buurt is die uitleg kan geven bij wat het kind ziet.

Laat kinderen voor het slapengaan geen media gebruiken

Het is belangrijk om kinderen vlak voor het slapen gaan geen gebruik te laten maken van media. Jonge kinderen moeten voldoende rust hebben om in slaap te kunnen vallen. Een verhaaltje voorlezen is beter dan het kind een tablet of smartphone te laten gebruiken.

Beeldschermgebruik vlak voor het slapen gaan is niet gunstig voor een jong kind. Vooral spannende programma’s met interessante prikkels houden het kind actief, waardoor hij niet de rust vindt om te gaan slapen.

Voor een goede nachtrust is het sowieso goed om kinderen vlak voor het slapengaan geen gebruik te laten maken van beeldschermapparaten. Het (vooral blauwe) licht van de tablet en smartphone kan de hersenen beïnvloeden. Het licht verstoort de huishouding van melatonine, het hormoon dat helpt bij het inslapen. Slechter en korter slapen heeft effect op geheugenfuncties en de concentratie en daarmee op het leervermogen van een kind.

Hoe voorkom ik dat het gebruik van media negatieve invloed heeft op de gezondheid van mijn kind?

Veel ouders vragen zich af of het gebruik van media ook gezondheidsrisico’s met zich meebrengt, bijvoorbeeld risico’s op overgewichtof slaapproblemen. Onderzoek bevestigt zulke risico’s nog niet eenduidig. Toch is het goed dat ouders bij jonge kinderen al bewust zijn van de risico’s, omdat die later wel kunnen optreden.

Zorg voor voldoende beweging

Voor de ontwikkeling van kinderen is het belangrijk dat ze voldoende beweging hebben door te spelen, klauteren of rennen. Volgens de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NGGB) horen kinderen minimaal een uur per dag matig tot intensief te bewegen. Het is daarom belangrijk dat ouders letten op een goede balans tussen mediagebruik en andere activiteiten zoals buiten spelen en sporten. Filmpjes of programma’s kijken is leuk, maar kinderen die te veel stil zitten en daarbij ook nog snacken, kunnen al op jonge leeftijd aanleg tot overgewicht ontwikkelen.

Gebruik de tablet liggend op de buik of zittend aan tafel

Bij het gebruiken van een tablet of smartphone zitten kinderen al snel voorovergebogen. Artsen waarschuwen dat wanneer een kind in de groei vaak voorovergebogen zit, er veel druk op zijn rug ontstaat, waardoor die krom kan groeien of steeds stijver wordt. Een manier om kromgroeien tegen te gaan en tegelijk de rugspieren te versterken, is liggend op de buik apparaten gebruiken. Rechtop aan tafel zitten met de voeten op een stevige ondergrond is ook aan te raden.

Voorkom overmatige straling

Er zijn op dit moment geen onderzoeksresultaten bekend die eenduidig bevestigen dat de straling van een mobiele telefoon tijdens het bellen en WiFi-straling negatieve effecten hebben op de gezondheid van een kind. Ouders die het zekere voor het onzekere willen nemen, kunnen hun kind een koptelefoon laten gebruiken, zodat hij toch goed het geluid kan horen als er meer afstand is tussen het apparaat en zijn lichaam. En ze kunnen ’s nachts de WiFi-verbinding van apparaten uitzetten.

Meer lezen?