Praten over oorlog met kinderen en jongeren in het onderwijs

Een oorlog, zoals in Oekraïne, komt ook jouw groep of jouw klas in. Beelden, meningen, emoties en gevoelens nemen leerlingen en studenten mee de school in. Wat ze zien en horen op het Jeugdjournaal en sociale media roept reacties op.  Dit vraagt alertheid, gesprek, inlevingsvermogen en tijd en ruimte in het dagelijkse lesgeven.

Wees alert op hoe leerlingen en studenten erin staan

Leerlingen en studenten zijn met de oorlog bezig, maar ieder op zijn eigen manier. De ene leerling of student leest erover, de ander kijkt het Jeugdjournaal en sommige hebben familieleden in het conflictgebied. Weer een ander heeft in het verleden te maken gehad met oorlog, geweld of een gedwongen verhuizing. Er zijn ook leerlingen en studenten waarbij er thuis niet of bijna niet over de oorlog wordt gesproken. Of die discriminatie ervaren omdat vluchtelingen met eenzelfde huidskleur of religie als zijzelf minder hulp of steun krijgen. 

Deze verschillende achtergronden, perspectieven en ervaringen hebben invloed op de groepsdynamiek. Zo kun je merken dat het conflict doorwerkt in de interactie tussen leerlingen en studenten, de verhoudingen binnen de groep of klas en zelfs dat vriendschappen hierdoor worden beïnvloed. Wanneer je dit merkt, is het belangrijk om hiermee aan de slag gaat. Wat kun je doen?

Heb je leerlingen of studenten in de klas met familieleden in het conflictgebied? Of die op een andere manier meer direct betrokken zijn? Ga het gesprek aan met hen en hun ouders. Vraag hoe het met hen gaat, hoe zij deze tijd beleven en of je iets voor hen kunt betekenen. Misschien wil een leerling of student erover vertellen in de klas of juist niet. Je kunt hen bijvoorbeeld een tekening laten maken of een stuk laten schrijven over wat zij zéker zouden meenemen als ze ineens een tijdje niet meer in hun eigen huis kunnen zijn. Sluit aan bij de uitingsmogelijkheden van de leeftijd van het kind. Maak ruimte de emoties en gevoelens te uiten, maar bied ook de mogelijkheid voor interactie en afleiding.

Merk je dat leerlingen en studenten onaardig tegen elkaar doen vanwege hun achtergrond? Of omdat zij verschillend denken over de aanleiding of de oplossing? Merk je dat de polarisatie in de klas toeneemt? Besteed er aandacht aan en biedt ruimte voor alle perspectieven. Leerlingen en studenten doen op die manier ook ervaring op met de uitdagingen van een pluriforme samenleving. De Anne Frank Stichting heeft tips en lesmateriaal over het omgaan met vooroordelen. 

Ook Stichting School & Veiligheid biedt tips over het praten met leerlingen over maatschappelijk gevoelige onderwerpen. Zowel voor in de klas, als met het team en met de hele school. Het is belangrijk dat iedereen zich daarbij veilig en gehoord voelt. Lees meer over spanning en discussie in de klas.

Leerlingen uit Oekraïne

Er zijn verschillende tijdelijke onderwijsplekken voor leerlingen uit Oekraïne. Zorg bij het onderwijzen voor stabiliteit, rust en veiligheid is. Geef hen naast vaklessen over taal en rekenen of wiskunde ook voldoende ruimte om contact met leeftijdsgenoten te hebben. En denk aan ontspanning, sport en cultuur in de weekplanning.

Als je leerlingen de kans wilt geven hun ervaringen op te schrijven of te tekenen, bekijk het doe-boek op Lifebookforyouth.com. Dit is een boek voor kinderen uit Oekraïne waarin ze hun ervaringen over de reis, hun herinneringen aan Oekraïne en hun hoop voor de toekomst kunnen opschrijven.

Erken gevoelens en stel gerust

Voor alle kinderen en jongeren kan een oorlog beangstigend zijn. Ze zien en horen de angst en ongerustheid van volwassenen. Dit raakt aan de basale behoefte aan zekerheid, veiligheid en voorspelbaarheid. Voor kinderen en jongeren is school juist een omgeving om gerustgesteld te worden en grip te voelen op wat er gebeurt. Dit weegt nog zwaarder voor leerlingen die zich al onveilig voelen in hun leefsituatie. De extra onrust kan voor hen extra beangstigend zijn. Blijf kalm, erken hun gevoelens en stel leerlingen gerust. Wat je nog meer kunt doen lees je bij de Academie voor Praten met Kinderen.  

Geef passende informatie

Informeer leerlingen en studenten over de oorlogssituatie. In welke mate en op welke manier hangt af van de leeftijd van de kinderen. Sluit aan bij de vragen die leerlingen zelf hebben. Doe dit in taal en in de uitvoerigheid van jouw antwoorden. Praat vanuit hún wereldbeleving.

Wil je meer tips over jouw rol, hoe je een discussie goed kunt begeleiden of wil je meer achtergrondinformatie? Bekijk de lesbrief van Universiteit Utrecht. Je vindt hierin ook een aantal concrete werkvormen. De lesbrief is bedoeld voor primair en voortgezet onderwijs en het MBO. En op de website van Goedemorgen op school vind je nog meer lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs. 

Voor docenten die lesgeven aan studenten in het mbo verwijst het Kennispunt Burgerschap mbo van de MBO-raad naar lesmateriaal afkomstig van verschillende partijen om in de klas te praten over oorlog. Hier zijn ook doorverwijzingen te vinden voor materiaal voor het VO van de VO-raad en stichting School en Veiligheid.

Voer groepsgesprekken

Laat leerlingen en studenten hun gedachten onder woorden brengen, naar elkaar luisteren, elkaar vragen stellen en op elkaar reageren. Spreek samen af hoe je hiermee wilt omgaan, hoe je met verschillende meningen omgaat en respectvol op elkaar kunt reageren. Zorg in ieder geval dat ze elkaar steun kunnen bieden. Laat hen uitspreken wat ze nodig hebben en wat zij de ander kunnen bieden.

Bespreek in het team hoe je ermee omgaat

Hoe zorg je er samen voor dat de oorlogssituatie op een veilige manier wordt besproken in de school? Denk hierbij bijvoorbeeld aan de volgende dingen:

  • Hoe vaak kijk je naar het Jeugdjournaal en volg je het nieuws?
  • Hoe bespreek je de oorlog in de groep of de klas?  
  • Hoe betrek je ouders en wat verwacht je van hen?
  • Welke woorden kies je?
  • Bij welke vakken laat je het terugkomen en wanneer niet?
  • Hoe worden kinderen en jongeren geïnformeerd op school en bij wie en wanneer kunnen zij terecht met vragen?
  • Hoe maak je ruimte voor alle perspectieven, dus zowel voor de dader, slachtoffer, omstanders en het verzet?

Hierin samen op een lijn komen als team en er helder over communiceren, is prettig voor leerlingen, studenten en ouders. Ouders kunnen daar thuis dan ook op aansluiten.

Alle kinderen en jongeren hebben recht op onderwijs. Denk daarom samen na over hoe je onderwijs kunt en gaat bieden aan kinderen en jongeren uit een oorlogsgebied. Tips voor het onderwijs aan vluchtelingen lees je bij Wat werkt op school?

Zorg voor een goede balans in het dagprogramma

Door jezelf en de klas wat extra rustmomenten en positieve ervaringen te gunnen, creëer je een goede balans. Denk hierbij in het basisonderwijs bijvoorbeeld aan extra bewegingsmomenten, vrij spel en creatieve opdrachten. Hierdoor breng je afleiding en energie in de dag. Voor jezelf en de leerlingen.

Houd jezelf in de gaten

En tot slot is het belangrijk dat je ook jezelf goed in de gaten houdt. Dit is een uitzonderlijke situatie en komt na een tijd van lockdowns en coronamaatregelen. Bespreek daarom in je team wat een oorlog oproept. Wat zijn jouw twijfels, overwegingen en gedachten? Volg je het nieuws op de voet? Beperk deze tijd gedurende dag. Lukt het om de gesprekken te voeren met leerlingen, studenten en ouders of heb  je steun van collega's of andere professionals nodig? Vraag eventueel ondersteuning van het sociale wijkteam of jongerenwerk. Zij kunnen gezinnen ondersteunen en zijn ook in de wijk actief.

Yveline Nilsen

Yveline Nilsen

medewerker inhoud