Emotionele ontwikkeling

Leren omgaan met emoties is een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling van je kind. Dat begint al vroeg met het herkennen en begrijpen van emoties van zichzelf en anderen. Als je kind ouder wordt, leert het op verschillende manieren met emoties om te gaan. Vooral bij het omgaan met heftige emoties kan je kind jouw hulp goed gebruiken.   

Waarom hebben we emoties?  

Emoties voel je als er iets belangrijks gebeurt. Als er gevaar dreigt, word je bang. Als iemand je onterecht beschuldigt, word je boos. Als een vriendin iets liefs zegt, word je daar blij van. Emoties zorgen ervoor dat je aandacht hebt voor wat op dat moment belangrijk is voor jou. Hierdoor kun je ook reageren. Je rent weg of zoekt hulp als iets eng is. Je komt voor jezelf op als je boos wordt. Of je zegt iets liefs terug waardoor je vriendschap sterker wordt. Emoties zijn dus heel nuttig.

Emoties van anderen vertellen je wat zij belangrijk vinden en hoe je kunt reageren. Als iemand geïrriteerd raakt in een discussie, weet je dat je moet opletten. De emotie die je dan bij de ander ziet, is een waarschuwing dat diegene ontevreden is. Hierdoor kun je je eigen gedrag aanpassen. Bijvoorbeeld door beter uit te leggen wat je bedoelt, zodat het niet uit de hand loopt. Emoties zijn dus belangrijk in de communicatie met anderen.  

Hoe leert mijn kind emoties herkennen en begrijpen?  

Vanaf de geboorte reageert een kind meteen al op emoties:  

  • Een jong kind herkent vooral het verschil tussen positieve, negatieve en neutrale gezichten en reageert op de emoties van anderen.  
  • Rond de 1 jaar laat een kind zelf verschillende emoties zien, zoals blij, boos, bang en verdrietig. Een kind kijkt vaak even naar de ouder om te weten of iets veilig is. 

Je kind leert emoties herkennen en begrijpen door ervaringen: door wat jij voordoet en uitlegt, door wat het zelf ervaart in spel met andere kinderen en door te kijken naar wat anderen doen.  

Hoe ouder je kind wordt, hoe beter het leert verschillende emoties te herkennen en te begrijpen wat de oorzaak ervan is. Ook leert je kind eigen gevoelens onder woorden te brengen.  

  • Rond de 2 jaar benoemt een kind steeds meer emoties, en probeert anderen te helpen en te troosten.  
  • Rond de 3 jaar beschrijft een kind vaak al de oorzaken van emoties. Een kind laat dan ook emoties zien als trots, schaamte en schuld.   

De wereld van je kind wordt steeds groter. Het begrijpt steeds beter dat iedereen andere gedachten en gevoelens kan hebben. En dat wat iemand denkt en voelt veroorzaakt hoe iemand zal reageren.  

  • Rond de 4 jaar kan een kind steeds beter uitleggen waarom iemand een emotie heeft. En een kind ontdekt steeds beter het verschil tussen geïrriteerd, een beetje boos, heel boos, of woedend. 
  • Rond de 6 jaar gebruikt een kind steeds meer emotiewoorden zoals jaloers, trots, enthousiast, en weet dat je meerdere emoties kan hebben in één situatie.  
  • Rond de 8 jaar groeit het inzicht in emoties nog verder. Ook kan je kind emoties steeds beter onder controle houden of een emotie niet laten zien.   

Als je kind beter begrijpt wat het zelf voelt en waarom, kan het daar ook beter op reageren. Dat helpt ook in contacten met anderen. Als je kind bijvoorbeeld ziet dat een vriend jaloers is, kan het daar rekening mee houden.     

Hoe leert mijn kind met emoties om te gaan? 

Een baby, peuter of dreumes laat emoties direct zien. Daarmee maakt het kind duidelijk wat het graag wil. Op die leeftijd moet een kind nog leren hoe het emoties mag laten zien, bijvoorbeeld niet door te schoppen of te slaan. Hiervoor moet een kind leren emoties te controleren en te reguleren.

Mijn dochter kan supergefrustreerd raken als het niet lukt om iets te maken. Ze wordt dan boos en maakt alles kapot. Als ik dat zie aankomen, moet ik haar helpen rustig te blijven. Even afkoelen, het samen proberen en het soms gewoon oké vinden dat het anders wordt dan ze wilde.

Je kind heeft hulp nodig om met emoties te leren omgaan. Met je reacties op je kind geef je daarvoor zelf het voorbeeld. Je helpt je kind rustiger te worden door even weg te gaan uit een drukke situatie, erover te praten, afleiding te zoeken of tot tien te tellen.    

In de loop van de jaren leert je kind ook hoe emoties bij anderen overkomen en wat de gevolgen zijn. Bijvoorbeeld dat de kans om mee te mogen spelen groter is als je het aardig vraagt dan als je boos bent. Hoe ouder een kind wordt, hoe beter het leert om emotionele reacties af te stemmen op de situatie. Dat is belangrijk voor het contact met anderen. Het zorgt ervoor dat je kind goede relaties met anderen krijgt en goed voor zichzelf kan opkomen.   

Hoe leer ik mijn kind omgaan met heftige emoties?  

Je kunt je kind op verschillende manieren helpen om met sterke emoties om te gaan. Het verschilt per situatie wat de beste manier is. Het helpt als je kind verschillende manieren kan gebruiken. Je kind heeft dan een soort 'gereedschapskist' voor verschillende situaties.  

Weggaan of vermijden 

Jonge kinderen kruipen vaak weg bij hun ouders, doen hun ogen dicht, of rennen weg als zij iets eng vinden. Oudere kinderen weten steeds beter wat zij wel en niet prettig vinden. Hierdoor kunnen zij beter kiezen of ze iets willen doen of niet.  

Je kunt je jonge kind in moeilijke situaties helpen door het even bij jou te laten bijkomen, of het te troosten als iets te veel wordt. Ook kun je je kind helpen situaties te herkennen die het moeilijk vindt en beter kan vermijden. Bijvoorbeeld, door niet met te veel kinderen tegelijk af te spreken als je kind het lastig vindt om met de drukte om te gaan. Of door niet naar een enge film te gaan kijken.  

Soms heeft je kind je steun nodig om iets wel te doen, ook al is dat moeilijk of spannend. Door iets uit te proberen ontdekt je kind dan dat het wel meevalt of kan het iets nieuws leren. 

Mijn zoon wilde niet mee op kamp in groep 6. Hij vond het té spannend om te blijven slapen. Het gaf hem veel stress. We hebben toen afgesproken dat we hem 's avonds zouden ophalen, zodat hij overdag wel mee kon. In groep 8 was er opnieuw een kamp. Hij wilde weer absoluut niet blijven slapen. Maar wij dachten dat hij het prima zou kunnen. We hebben toen besproken wat hij er zo lastig aan vond. Eigenlijk bleek er niet zoveel te zijn. We moesten hem alleen over een drempel helpen. Toen durfde hij het aan en kreeg er zelfs zin in.

Hulp en steun vragen 

Kinderen hebben vaak steun en hulp van anderen nodig om met sterke emoties om te gaan. Laat je kind merken dat je die behoefte begrijpt. Erken de emotie en help je kind door het te troosten of te steunen. Ook kun je samen nadenken over een goede manier om problemen op te lossen.   

Afleiding zoeken 

Door even aan iets anders te denken, kunnen emoties minder heftig worden. Je kunt je kind bijvoorbeeld vragen even diep adem te halen of tot tien te tellen. Hierdoor krijg het even de tijd om de ergste emotie te laten zakken en rustiger te reageren. Ook kan het helpen iets anders te gaan doen zodat je kind even niet aan een lastige situatie denkt en kan bijkomen. Vooral als een probleem niet opgelost kan worden, helpt het goed om afleiding te zoeken.  

Problemen oplossen 

Als het lukt om de oorzaak van de emotie aan te pakken, gaat die emotie meestal weg. Hiervoor moet je kind wel weten wat het voelt en waarom. Het helpt om samen met je kind te bespreken wat er aan de hand is, wat je kind graag zou willen en hoe dat zou kunnen. Als ouder kun je meedenken over verschillende oplossingen en vertellen hoe jij een vergelijkbaar probleem wel eens hebt opgelost. Dit kan je kind op nieuwe ideeën brengen.  

Probleem minder groot maken 

Soms lijkt een probleem heel groot, maar valt het eigenlijk wel mee. Het kan helpen om met je kind na te denken over de vraag: wat is het ergste dat er kan gebeuren? Als je kind bijvoorbeeld struikelt in een drukke straat, kan het zich even heel erg schamen. Maar als dan niemand flauw reageert, valt het eigenlijk wel mee. Vanaf een jaar of 8 kunnen kinderen steeds beter over een situatie en hun eigen gedachten en emoties nadenken.

Mijn zoon was zenuwachtig voor een toets. Hij had goed geleerd en kende alles. Maar hij wilde toch doorgaan met leren, omdat hij wel een tien wilde halen. Ik heb toen uitgelegd: je hebt goed je best gedaan en nu is het tijd wat leuks te gaan doen. Als je wat foutjes maakt is dat toch helemaal niet erg!

Andere gedachten 

Als je iemand ziet lachen, word je dan uitgelachen? Als iemand tegen je aanstoot, was dat dan expres? Soms is je eerste gedachte negatief, maar klopt die niet. Iemand lachte om iets anders of iemand struikelde en stootte je per ongeluk aan. Als je kind iets verkeerd begrijpt, kan het helpen om samen na te denken over andere verklaringen.  

Jonge kinderen leren zo begrijpen wat anderen denken, voelen en willen. Hoe ouder een kind wordt, hoe meer het gaat begrijpen. Kinderen die zich onzeker voelen of veel vervelende dingen hebben meegemaakt, hebben vaak negatievere verwachtingen. Zij voelen zij zich sneller aangevallen. Dan is het belangrijk samen na te gaan of het klopt wat zij denken.  

Humor 

Soms helpt het om ergens de humor van in te zien. Door leuke dingen te doen, of grapjes te maken over problemen, wordt het minder serieus. Het geeft ruimte om nieuwe oplossingen te bedenken en een probleem minder zwaar te maken.

Als mijn dochter dramatisch iets vraagt, zeg ik vaak: nou het mag, maar alleen als je het héél zielig vraagt. Vaak helpt haar dit om zichzelf iets minder serieus te nemen.

Hulp zoeken 

Alle ouders hebben weleens zorgen of vragen over de ontwikkeling van hun kind. Maak je je zorgen over de ontwikkeling van je kind? Blijf daar niet alleen mee rondlopen, maar:  

  • Praat erover met andere ouders of met familie en vrienden. Misschien weten zij raad. 
  • Vraag ook advies aan je huisarts, de jeugdgezondheidszorg of het consultatiebureau. Samen kun je bekijken waardoor het komt dat je kind zich niet zo goed voelt, en wat je kunt doen om je kind hierbij te ondersteunen.

Meer over ontwikkeling

Weten welke informatie we hebben voor ouders?

Bekijk het overzicht

Zoek je als ouder of opvoeder advies of hulp bij een persoonlijke situatie? Vind hier een overzicht van instanties waar je terecht kunt.

Hulp & advies voor ouders