Tegenspraak in de jeugdhulp

'Tegenspraak inzetten' is een steeds meer gehoorde term binnen de jeugdhulp. Tegenspraak moet ervoor zorgen dat beslissingen zorgvuldig tot stand komen. Wanneer is tegenspraak nodig? Waarom is het belangrijk? En hoe organiseer je het?

Wanneer is tegenspraak nodig?

Als professional neem je voortdurend beslissingen. Over noodzakelijke hulp en steun. En soms ook over ingrijpende kinderbeschermingsmaatregelen, zoals een ondertoezichtstelling of een uithuisplaatsing. Voor zulke beslissingen geldt de aanbeveling om tegenspraak in te zetten. Zo adviseert de Richtlijn uithuisplaatsing en terugplaatsing om een gekwalificeerde gedragswetenschapper te betrekken. En ook het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming beveelt aan om bij de inzet van hulp en steun altijd toetsing en tegenspraak te organiseren.

Waarom is tegenspraak belangrijk?

Het doel van tegenspraak is de kwaliteit en professionaliteit van beslissingen te verbeteren. Ook is het bedoeld om fouten te voorkomen. Tegenspraak moet gebeuren door professionals met voldoende afstand tot het gezin en de betrokken professionals. Zij toetsen of de voorgenomen besluiten zorgvuldig tot stand komen. Deze tegenspraak is belangrijk, omdat belangrijke beslissingen gekleurd kunnen worden door persoonlijke kennis, ervaring, en normen en waarden van professionals.

Blinde vlekken en tunnelvisie

Bij de uitvoering van ingrijpende kinderbeschermingsmaatregelen is het belangrijk om te voorkomen dat blinde vlekken en tunnelvisie de beslissing beïnvloeden.

Tunnelvisie

Tunnelvisie ontstaat bijvoorbeeld als iemand een bepaald beeld heeft gevormd van de situatie. Bijvoorbeeld op basis van een eerste indruk. Vervolgens is het lastig om dat beeld aan te passen. Vaak zoeken mensen met tunnelvisie onbewust informatie die dat beeld bevestigt en negeren ze informatie die dat beeld ontkracht.

Voorbeeld van tunnelvisie

Een professional is bij de eerste kennismaking met een gezin getuige van een flinke fysieke ruzie tussen de ouders. Op basis hiervan heeft de professional sterk de indruk dat de kinderen niet veilig zijn. En neemt signalen van agressie vervolgens serieuzer dan de observaties die de leerkracht doet. Namelijk van een ouderpaar dat liefdevol met hun kinderen omgaat.  

Blinde vlekken

Een blinde vlek betekent dat je iets niet wilt of kunt zien. Door onbewust en onbedoeld iets over het hoofd te zien, vorm je een onbetrouwbaar oordeel van de situatie.

Voorbeeld van een blinde vlek

Een jeugdprofessional is zo gericht op het vinden van professionele hulp, dat die niet ziet dat ook familieleden van het gezin een rol kunnen spelen bij het oplossen van problemen.

Lees meer over hoe subjectieve factoren beslissingen kunnen kleuren: De invloed van persoonlijke beslisdrempels verkleinen

Tegenspraak in de praktijk

Tegenspraak in de jeugdhulp houdt in dat beslissingen kritisch worden bevraagd en getoetst:

  • Is dat wat is bedacht, ook echt de beste oplossing voor het gezin?
  • Volgt de beslissing uit de verzamelde informatie?
  • Is er voldoende onderbouwing voor een bepaalde maatregel?

Wie doet de tegenspraak?

Hoe tegenspraak er in de praktijk uit ziet, en wie de tegenspreker is, verschilt per situatie. Zo zegt de richtlijn Samen beslissen over passende hulp dat een gekwalificeerde gedragswetenschapper altijd ingeschakeld moet worden voor tegenspraak bij cruciale beslissingen. Zoals bij conclusies van de probleem- en krachtenanalyse, de beslissing over de koers die uitgezet moet worden, en de beslissing over hulpaanbod.

Het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming pleit voor toetsing en tegenspraak in élke situatie waarbij hulp en steun wordt ingezet. Als een juridische maatregel nodig lijkt, is tegenspraak en toetsing nodig van professionals uit het Regionaal Veiligheidsteam die niet bij het gezin betrokken zijn. Voorlopig is dit een voornemen dat in de praktijk nog niet gerealiseerd is.

Een andere mogelijkheid voor tegenspraak is de besluitvorming in teamverband te organiseren. Als dit goed georganiseerd wordt, kan het leiden tot meer zorgvuldige en gestructureerde beslissingen. Het stellen van kritische vragen helpt namelijk om denkfouten te herkennen. Het kan mensen zich bewust laten worden van bepaalde aannames of onbewuste redeneringen.

Hoe organiseer je tegenspraak?

Praktisch

Een eerste belangrijk punt is de praktische organisatie: plan tegenspraak in op een vooraf afgesproken manier en tijdstip. Zo zorg je ervoor dat het op de agenda staat.

Inhoudelijk

Voor de inhoudelijke organisatie van tegenspraak bestaat geen vast recept. Het is altijd maatwerk. Hieronder vind je een aantal werkvormen die kunnen helpen:

Benoem een tegenspreker

Deze persoon moet thuis zijn in de materie, maar geen betrokkenheid hebben bij de casus. Het moet iemand zijn die stevig in de schoenen staat en tegen de stroom durft op te roeien.

Advocaat van de duivel

Iemand in het teamoverleg krijgt de opdracht om de situatie of casus van een andere kant te bekijken. Deze professional stelt heel bewust het groepsoordeel ter discussie en staat expliciet stil bij de negatieve kanten van een oordeel.

Formuleer met elkaar alternatieve scenario's

Hierbij laat je heel bewust een denkrichting of beslissing los. Buiten de gebaande paden denken kan ervoor zorgen dat belangrijke onderbelichte perspectieven op tafel komen.

Deep Democracy

Dit staat voor besluitvorming waarbij aandacht is voor andere opvattingen. Door de mening van de minderheid expliciet te belichten krijgen beslissingen een meer gedragen karakter.

Tegenspraak werkt het beste in een open cultuur, waarin professionals zich kritisch durven opstellen en uiten.

Esther Kooymans