Hoe krijg ik een volledig beeld van wat er aan de hand is?

De basis: een samenwerkingsrelatie opbouwen

Zodra je in contact komt met een gezin werk je aan het opbouwen van een samenwerkingsrelatie met ouders en kinderen. Je sluit aan bij hun leefwereld en in voortdurende afstemming op hun leven. Lees meer op de pagina Hoe werk ik goed samen met jongeren en hun ouders?

Vraagverheldering

Vraag ouders en kind om hun vraag of probleem te omschrijven en aan te geven hoeveel last ze ervan hebben. Gebruik bijvoorbeeld schaalvragen, zoals: 'Hoe voel je je, op een schaal van 1 tot 10?' Ga ook na wat het gezin bereikt wil hebben als de hulp gestopt is.

Benadruk wat goed gaat en onderzoek in welke situaties het probleem níet voorkomt. Heb hierbij oog voor de situatie van het gezin en kijk hierbij breed. Hoe gaat het op school? Zijn er geldproblemen? Kijk hoe de balans is tussen wat iemand aankan en wat iemand te dragen heeft. En of er mensen zijn in het netwerk die het gezin kunnen helpen. En heel belangrijk: heb oog voor de veiligheid in het gezin en maak die bespreekbaar.

Om een goede beslissing te nemen over hulp, is het belangrijk om steeds te kijken naar wat het beste is voor het kind: je onderzoekt wat het nodig heeft om zich goed te kunnen ontwikkelen en je betrekt het kind hierbij. Lees meer in de brochure Het beste besluit voor het kind.

De Keuzehulp Jeugd en gezin kan je ondersteunen om een goede inschatting te maken van de aard en ernst van problemen. Deze helpt je om af te wegen welke hulp passend is. De gesprekskaarten kunnen je helpen in het gesprek met gezinsleden.

Meer lezen over breed kijken en breed handelen

Lees meer op de website Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming:

Aandachtspunten in het beslisproces De vraagverhelderingsfase Richtlijn Samen beslissen over passende hulp

Opties voor het vervolg van de hulp

Na de vraagverheldering heb je als professional, altijd in overleg met het gezin, verschillende opties:

Gezinsplan

Je hebt het probleem of de vraag voldoende in beeld om samen een plan te stellen. Om een gezinsplan op te stellen kun je deze hulpmiddelen gebruiken:

Samenwerken met het gezin Familiegroepsplan, gezinsplan, doelen en het volgen van de hulp
Bij een alledaags of licht probleem geef je zelf voorlichting of advies en sluit je het contact af. Of je onderzoekt samen met de gezinsleden hoe ze steun kunnen krijgen van hun sociale netwerk. Eventueel met inzet van een lichte interventie. 

Probleem- en krachtenanalyse

Je hebt meer informatie nodig om een volledig beeld te krijgen. Maak dan een analyse van problemen en krachten: wat gaat niet goed en wat wel? Hierbij breng je samen met het gezin de ontwikkelingsbehoeften van het kind, de opvoedingsvaardigheden van de ouders en de positieve en negatieve gezins- en omgevingsfactoren in beeld. In de analyse neem je ook de veiligheid, sterke kanten en hulpbronnen mee.

Meer informatie

Richtlijn Samen beslissen over hulp: Probleem- en krachtenanalyseMethodiek Gezamenlijk Inschatten Zorgbehoefte

Gedeelde verklarende analyse

Als je bij een gezin complexe problematiek constateert, is het nodig om een gedeelde verklarende analyse te maken. Deze verheldert hoe het komt dat de situatie van ouders en kind is ontstaan en dat deze niet vanzelf over is gegaan. Een verklarende analyse laat zien welke factoren hierop van invloed zijn en hoe die met elkaar samenhangen. Het leidt tot een verklaring van de problematiek, en waardoor deze is ontstaan, voortduurt, versterkt of vermindert.

Kwaliteitscriteria

Om een goed hulpmiddel te zijn, moet een gedeelde verklarende analyse voldoen aan bepaalde kwaliteitscriteria. Deze criteria gaan in op wat professionals moeten doen om tot een verklarende analyse te komen, en hoe zij dit het beste kunnen doen in samenwerking met kinderen, ouders en andere betrokkenen.

De criteria zijn als volgt:

• Verhelderen: het uitvragen van de hulpvraag en beleving van kind en ouder, samen te vatten in klachten, krachten, wensen en verwachtingen
• Onderkennen: een zo concreet mogelijk beeld schetsen wanneer bepaald gedrag wel en niet voorkomt, om uiteindelijk de ernst van de moeilijkheden te bepalen
• Verklaren: in kaart brengen welke factoren een positieve en negatieve invloed hebben op de moeilijkheden en hoe ze verklaard kunnen worden
• Het verklarend beeld: het samenhangend beeld dat ontstaat bij het in kaart brengen van de eerste drie stappen
• Samenwerken met jongeren en betrokkenen: het gezin staat centraal bij alle criteria; meer daarover lees je op de pagina Hoe werk ik goed samen met jongeren en hun ouders?
• Biases: het minimaliseren van denkfouten, zoals de confirmation bias, tunnelvisie en blinde vlekken
• Instrumentgebruik
• Vervolgstappen (indiceren)

Lees meer over de kwaliteitscriteria op Jeugdinontwikkeling.nl
Maak een verklarende analyse altijd samen met het gezin en betrek hierbij een gedragswetenschapper. We spreken hier over een gedeelde verklarende analyse, ook wel een gezamenlijk gedragen analyse genoemd. Waar het om gaat, is dat de analyse samen met kind en ouders wordt gedaan. Het is belangrijk dat zij zich herkennen in het verhaal.

Je kunt op verschillende manieren tot een gedeelde verklarende analyse komen. Er zijn verschillende formats die je kunnen helpen om te redeneren en daarbij alle relevante factoren mee te wegen. Dit helpt om samen met het gezin samen te beslissen over doelen en interventies:

Het Format 7-factorenmodelDe Verklarende Analyse (model van Hilde Tempel en Laura Geesing)Het Format van regionaal expertteam Groningen, en de werkkaart en factsheet van Jeugd Expertise Netwerk Noord-NederlandSamen1Analyse

Voor het in kaart brengen van een specifiek probleem kun je een van de richtlijnen voor jeugdprofessionals gebruiken. Eventueel kun je ouders vragen om informatie op te vragen over eerder ontvangen hulp. Bijvoorbeeld bij de gemeente. Je kunt dit in overleg met ouders of de jongere ook zelf doen.

Contextuele benadering

Jeugdhulp is belangrijk, maar kan niet alles oplossen. Sommige problemen van kinderen hangen samen met de omstandigheden waarin ze opgroeien. Een kind dat opgroeit in armoede, kan zich somber voelen. Maar jeugdhulp hoeft daarop niet het antwoord te zijn. Het is dan ook belangrijk om met een 'brede blik' naar de situatie van een kind en gezin te kijken: vanuit de verschillende leefdomeinen.  

Sommige hobbels in de ontwikkeling van kinderen horen bij het gewone leven. 'Normaliseren' betekent dat je lastig gedrag niet direct als een probleem ziet, dat je eerst kijkt naar hoe ouders kunnen bijsturen, en dat je voorzichtig bent met labels. Als er veel problemen spelen en deze met elkaar samenhangen is een brede aanpak belangrijk, met aandacht voor de hulpvragen op alle leefgebieden van gezinsleden. Dit heet integraal werken. Lees hierover meer op: Hoe geef je integrale gezinshulp vorm?  

Meer informatie

Breed kijken naar mentaal welbevindenZienswijze Breed kijken, breed handelenWat is normaliseren? 9 perspectievenContextgericht kijken naast de DSM

Specialistische jeugdhulp

Soms blijkt dat de hulpvraag niet binnen de informele zorg of basiszorg beantwoord kan worden. Dat kan bijvoorbeeld te maken hebben met een medisch of psychiatrisch probleem of een licht verstandelijke beperking. Schakel dan specialistische jeugdhulp in. Overleg bij complexe of meervoudige problemen en cruciale beslissingen altijd met een gedragswetenschapper en betrek hier de ouders of de jongere bij. 

Vaardigheden

Om de vraagverhelderingsfase en analyse optimaal te kunnen uitvoeren, heb je als professional analytische vaardigheden nodig. Zoals onderscheid kunnen maken tussen feiten en meningen. Ook onmisbaar zijn schrijfvaardigheden, waarmee je bijvoorbeeld een besluit schriftelijk kunt onderbouwen.