Jongere | Experimenteren en risicogedrag

In de puberteit gaan jongeren experimenteren. Ze proberen nieuwe dingen uit, nemen meer risico's en zoeken grenzen op. Hierdoor kunnen ze dingen doen die volwassenen gevaarlijk of ongewenst vinden. Toch hoort experimenteren bij het opgroeien. Op deze pagina lees je waarom experimenteren belangrijk is voor jongeren. En hoe je als ouder je kind kunt ondersteunen.  

Waarom experimenteren jongeren? 

Experimenteren hoort bij het opgroeien. Door te experimenteren leert je kind de wereld kennen, ontdekken en begrijpen.  

De ontwikkeling van de hersenen speelt een rol bij het experimenteren. De hersenen van jongeren groeien nog door tot ze ongeveer 25 jaar zijn. Sommige delen van de hersenen werken daardoor anders dan bij volwassenen. Dit heeft invloed op hoe ze denken, en hoe ze zich gedragen.  

Behoefte aan beloning is groot 

Het deel van hersenen dat gevoelig is voor beloning, is beter ontwikkeld dan de controle die jongeren over zichzelf hebben. Hierdoor doen jongeren vaak dingen waar ze op dat moment behoefte aan hebben. Zoals vlak voor het avondeten een zak snoep leegeten, omdat ze honger hebben.  

Gevolgen inschatten is lastig 

Het kan voor jongeren nog lastig zijn om in te schatten welke gevolgen hun gedrag op de lange termijn heeft. Ze maken daarom eerder keuzes die op korte termijn iets opleveren. Zoals gamen na school, in plaats van leren voor een toets. De avond voor de toets komen ze erachter dat dit misschien geen slimme keuze was.  

Impulsen beheersen en risico's afwegen  

In de hersenen zitten gebieden die betrokken zijn bij het beheersen van impulsen en het afwegen van risico's. Vanaf ongeveer 20 jaar zijn deze gebieden helemaal ontwikkeld. Tot die tijd denken jongeren niet altijd even goed na voordat ze iets doen. En ze zoeken vaker risico's op dan volwassenen.  

Waarom is het belangrijk dat mijn kind experimenteert? 

Experimenteren is iets positiefs. Het helpt jongeren bij het ontdekken van de wereld. Experimenteren levert een aantal dingen op: 

Grenzen leren kennen

Jongeren leren hun grenzen kennen. Door een grens over te gaan, leren ze begrijpen waar de grens ligt. Of ze leren hun grens te verleggen.  

Toen ik voor het eerst dronken thuiskwam en moest overgeven terwijl mijn moeder op de wc-deur klopte, wist ik dat drie drankjes te veel was.

Gevolgen van gedrag leren

Jongeren leren wat de gevolgen van hun gedrag zijn. Ze leren dat experimenteren schade kan veroorzaken voor henzelf en anderen. En dat zij daarvoor zelf de gevolgen moeten dragen.  

Ik ben een keer uitgegleden met de scooter, doordat ik te hard reed. Mijn vriendin zat achterop. We hadden allebei flinke schaafwonden. Daar heb ik mij wel schuldig over gevoeld.

Positieve invloed op vriendschappen

Vriendschappen van jongeren worden hechter door samen te experimenteren.

We hebben een keer samen een verkeersbord gestolen. Dat hangt nu in onze woonkamer. We lachen er nog vaak om met z'n allen.

Inschatten van risico's

Jongeren leren risico's voor hun gezondheid in te schatten en te vermijden .

Mijn vrienden roken elke week een joint. Ik heb het ook weleens geprobeerd, maar daar werd ik best somber van. Dus dat doe ik niet meer.

Kan experimenteren gevaarlijk zijn? 

Soms kan experimenteren negatieve gevolgen hebben. Ook kan het voor risico zorgen. Toch zijn risico's nodig voor jongeren. Ze helpen bij het ontwikkelen van een eigen identiteit.  

Grenzen overgaan 

Soms ontstaat risico, omdat jongeren de grenzen nog niet kennen van wat kan en mag. Soms zoeken ze die grenzen juist op, omdat het spannend is. Ook zijn jongeren erg gevoelig voor de invloed van vrienden. Daardoor worden ze sneller uitgedaagd om hun eigen grenzen over te gaan. Ook als ze dit eigenlijk niet willen.  

Voorbeelden van risicogedrag 

Soms kan experimenteren tot extra risico's leiden. Zoals ongelukken of schade voor de gezondheid. Dit heet risicogedrag. Voorbeelden van risicogedrag zijn: alcoholgebruik, roken, drugsgebruik, ongezond eetgedrag, riskant seksueel gedrag, gokken, gevaarlijke online challenges en riskant gedrag in het verkeer.  

Hoe ondersteun ik mijn kind bij het experimenteren? 

Voor jou als ouder kan het lastig zijn om goed om te gaan met het experimenteren van je kind. Misschien maak je je er zorgen over. Je snapt misschien niet waarom je kind bepaalde dingen doet. En je kind snapt waarschijnlijk niet waarom jij je zorgen maakt. Dit kan strijd opleveren.  

Probeer je kind de ruimte geven om te experimenteren 

Het kan helpen om voor jezelf te bedenken of het gedrag echt schade kan opleveren. Wil je kind bijvoorbeeld een nieuw kapsel dat jij heel gek vindt? Dan zou je kunnen besluiten om er niks van te zeggen, omdat het geen schade oplevert. Wil je kind al het spaargeld uitgeven aan een gokspel? Dan kun je besluiten om wel in te grijpen.  

Blijf in contact met je kind 

In de relatie met je kind verandert veel. Daarom is het belangrijk om met elkaar te blijven praten. Dit kun je doen door naar je kind te luisteren en vanuit nieuwsgierigheid vragen te stellen. Probeer geen dingen te zeggen zoals 'dat was niet heel slim wat je deed', 'In mijn tijd…', of 'dat had ik je ook wel kunnen vertellen..'. Vraag in plaats daarvan bijvoorbeeld 'Waarom wil je dit graag wil doen?' of 'Hoe heb je dit zo gekozen?' Door niet te oordelen en interesse in je kind te tonen, zal je kind sneller naar je toe komen als het je nodig heeft.

Maak je kind bewust van de gevolgen van risicogedrag 

In deze fase kun je je kind vaak minder goed dingen verbieden. Dat komt doordat je vaak minder goed weet wat je kind allemaal doet. Je kunt je kind wel vertellen over de gevolgen van risicogedrag. Dit kun je doen door je kind zelf mogelijke risico's te laten bedenken. Je kunt ook voorbeelden geven uit je eigen jeugd en uitleggen waarom iets belangrijk is.

Als puber kwam ik vaak te laat thuis en dan werd mijn vader altijd heel boos. Ik vond dat onzin, wat kan er nou misgaan? Totdat hij vertelde dat hij als kind een ongeluk had zien gebeuren. Hij legde uit dat hij altijd heel bang was dat mij iets was overkomen als ik te laat was. Daarna deed ik een stuk beter mijn best om op tijd te komen.

Bepaal samen afspraken en grenzen 

Ondanks dat je in deze fase minder goed dingen kunt verbieden, kun je nog wel afspraken maken en grenzen stellen. Bijvoorbeeld over gedrag in huis. Door dit samen met je kind te doen, voelt het zich sneller gezien en gehoord. Je kunt van te voren bedenken welke grenzen je echt wil stellen en waarover onderhandeld kan worden.  

Bespreek welk effect anderen hebben op het risicogedrag van je kind 

Praat ook over de invloed van groepsdruk. Het kan helpen om samen te bedenken wat je kind tegen vrienden kan zeggen als er groepsdruk is om bepaalde dingen te doen. 

Mijn zoon en ik hebben samen zinnen bedacht die hij kan gebruiken als iemand hem alcohol aanbiedt. Zoals 'Nee bedankt, ik haal zo zelf wel wat'. Dit maakt het voor hem makkelijker als er groepsdruk is.

Bedenk dat je als ouder een voorbeeldfunctie hebt 

Jouw kind kijkt ook naar jouw gedrag. Bijvoorbeeld of je rookt en drinkt. Of je afspraken nakomt, en hoe je met andere mensen omgaat. Jouw gedrag is voor jouw kind belangrijker dan alles wat je uitlegt of verbiedt. 

Risicogedrag dat veel voorkomt 

Hieronder vind je een overzicht van risicogedrag dat veel voorkomt bij jongeren. Je leest ook waar je als ouder terechtkunt voor tips en advies.  

Vermoed je dat je kind rookt of vaped? Of rookt je kind en wil je hier hulp bij? Kijk dan eens op ROKENinfo. Voor tips over stoppen met roken kun je terecht bij ikstopnu.nl.

Uitgaan hoort voor veel jongvolwassenen bij het leven. Uitgaan is op zichzelf geen risicogedrag. Voor de meeste jongeren is het een fijne ervaring. Maar tijdens het uitgaan kan je kind wel verleid worden tot risicogedrag of in risicovolle situaties terechtkomen.  

Maak daarom afspraken over veilig uitgaan met je kind. Bespreek bijvoorbeeld samen de 10 spelregels voor uitgaan van het Trimbos-instituut.  

Vanaf 18 jaar mogen jongeren alcohol drinken, maar vaak komen jongeren hier al eerder mee in aanraking. Ook gebeurt alcohol en drugsgebruik meestal buiten jouw zicht als ouder. Bijvoorbeeld tijdens het uitgaan. Bespreek daarom alcohol- en drugsgebruik met je kind.  

Op Helderopvoeden.nl van het Trimbos vind je veel informatie en tips over omgaan met kinderen en de verleidingen die ze tegenkomen. 

Maak je je zorgen over het drugsgebruik van je kind? Kijk voor meer informatie op DRUGSinfo.nl 

Gokt jouw kind af en toe? Voor vragen of informatie over gokken kun je terecht bij het steunpunt loketkansspel. Zij bieden hulp en begeleiding bij gokproblemen.  

Risicogedrag kan ook online gebeuren. Bijvoorbeeld bij online challenges. Hierbij dagen jongeren elkaar hierbij uit om allerlei gekke dingen te doen. Zoals 'prop zoveel mogelijk marshmellows in je mond'. Challenges zijn vaak leuk. Maar soms zijn ze gevaarlijk. Bijvoorbeeld: 'knijp je keel dicht totdat je flauwvalt'. Meer informatie en tips over dit onderwerp vind je op de pagina Online hypes: hoe ga ik daar als ouder mee om?

  • Puberhersenen, 2023 (Hersenstichting)
  • Puberhersenen in ontwikkeling, 2015 (Hersenstichting) 
  • Factsheet Jongeren en risicogedrag (Teamalert.nl) 
  • Onrust, S. A. (2016). Schoolprogramma's om middelengebruik tegen te gaan in verschillende leeftijdsfasen. Verslaving, nr. 12(3), p. 188-202.
  • Peters, L. W., ten Dam, G. T., Kocken, P. L., Buijs, G. J., Dusseldorp, E., & Paulussen, T. G. (2015). Effects of transfer-oriented curriculum on multiple behaviors in the Netherlands. Health promotion international, nr. 30(2), p. 291- 309 
  • Richter, M. (2010). Risk behaviour in adolescence. Springer Fachmedien. 
  • Steinberg, L., Albert, D., Cauffman, E., Banich, M., Graham, S., & Woolard, J. (2008). Age differences in sensation seeking and impulsivity as indexed by behavior and self-report: evidence for a dual systems model. Developmental psychology, nr. 44(6), p. 1764. 
  • Steinberg, L., Icenogle, G., Shulman, E. P., Breiner, K., Chein, J., Bacchini, D., & Fanti, K. A. (2018). Around the world, adolescence is a time of heightened sensation seeking and immature self-regulation. Developmental science, nr. 21(2), p. 1253 
  • Twisk, D. A. M., & Stelling, A. (2014). Risicogedrag van jongeren vraagt integrale aanpak. 
  • Van Leijenhorst, L., & Crone, E. (2009). Het adolescentenbrein: inzichten in risicovol gedrag in de adolescentie uit de cognitieve neurowetenschappen. Neuropraxis, nr. 13(1), p. 3-7. 
  • Vlakveld, W. P. (2014). Hersenontwikkeling en ongevalsrisico van jonge bestuurders: een literatuurstudie

Zoek je als ouder of opvoeder hulp of advies? Bekijk hier waar je terecht kunt.

Hulp en advies voor ouders