Wat wakkert polarisatie aan?

Het vormen van een groep brengt vaak automatisch een grens met zich mee. Waar een 'wij' ontstaat, ontstaat meestal ook een 'zij'. Binnen de eigen groep is er vaak meer begrip, vertrouwen en verbondenheid. Hoe hechter de band binnen een groep, hoe sterker de verschillen met andere groepen kunnen worden uitvergroot. Dat kan uitmonden in tegenstellingen als: 'Wij zijn zo, zij zijn anders.'

Etnocentrisme hangt nauw samen met deze sociaal-culturele identiteiten en valt daarom onder sociaal‑culturele verschillen. Het begint bij standplaatsgebondenheid: iedereen kijkt naar de wereld vanuit de eigen achtergrond, zoals opvoeding, cultuur, geloof en omgeving. Deze blik is nooit helemaal neutraal, omdat de eigen groep centraal staat.

Wanneer mensen hun eigen groep als dé norm beschouwen, noemen we dat etnocentrisme. Etnocentrisme versterkt bovendien het wij-zij-denken: de neiging om sterker op de eigen groep te vertrouwen en andere groepen met meer afstand of wantrouwen te bekijken. Hierdoor kunnen sociale grenzen verharden en kan de kloof tussen groepen verder groeien. Soms gaat dit verder en wordt de eigen cultuur, achtergrond of opvoeding zelfs als 'beter' gezien dan die van anderen. Andere groepen worden dan sneller bestempeld als 'anders' of 'minder'. Dit kan bijdragen aan uitsluiting, discriminatie en racisme, bewust en onbewust.

Discriminatie en racisme kennen vele vormen, van alledaags tot structureel en institutioneel. Het is vaak diep verankerd in systemen zoals onderwijs, arbeidsmarkt, beleid en wetgeving. In het publieke domein krijgen vooral extreme uitingen van racisme en discriminatie alle aandacht. Terwijl de stille, dagelijkse vormen van ongelijkheid en uitsluiting het meest duurzaam en ontwrichtend kunnen zijn.

Vaak gaat het juist om subtiele, alledaagse ervaringen: opmerkingen die steeds terugkomen, blikken, stereotype aannames of het gevoel dat je telkens moet bewijzen dat je ergens thuishoort. Daardoor kunnen ongelijkheden als 'gewoon' of 'onvermijdelijk' worden gezien. Dit kan bijdragen aan gevoelens van afstand en wantrouwen tussen groepen, en zo spanningen in de samenleving versterken.

In omgevingen waar weinig positief contact is tussen verschillende groepen, kunnen jongeren zich vervreemd voelen. Bijvoorbeeld scholen waar groepen vooral langs elkaar heen leven. Ze hebben dan het gevoel dat er steeds minder mensen zijn die op hen lijken. Dit noemen we identiteitsdreiging. Jongeren kunnen zich daardoor juist nóg sterker vastklampen aan hun eigen groep en contact met anderen vermijden, wat de afstand tussen groepen verder vergroot.

In het WRR-rapport Grip wordt duidelijk dat mensen die weinig grip ervaren op hun bestaan meer onbehagen, wantrouwen en vertekende wereldbeelden ontwikkelen. Dit  kan bijdragen aan verticale polarisatie: spanningen tussen burgers en overheid. 

Het Sociaal en Cultureel Planbureau wijst op forse sociaaleconomische gezondheidsverschillen tussen groepen burgers als een van de meest problematische ongelijkheden in Nederland. Tegelijkertijd nuanceert het SCP het gebruik van de term 'kloven' en benadrukt het dat deze verschillen niet automatisch leiden tot scherpe maatschappelijke breuklijnen. 

Onderzoek laat wel zien dat de leefwerelden van mensen met veel en weinig hulpbronnen steeds verder uiteen kunnen gaan. Dat zet op termijn de sociale samenhang onder druk. Het wantrouwen groeit vooral in gebieden waar voorzieningen minder goed bereikbaar zijn of onder druk staan en verdwijnen, en waar inwoners weinig inspraak ervaren. 

Zo blijkt dat plattelandsjongeren een afname van basisvoorzieningen en beperkte toekomstperspectieven ervaren. Zij voelen zich vaak minder vertegenwoordigd in landelijke besluitvorming, wat hun gevoelens van achterstelling versterkt. Wanneer jongeren bovendien het idee hebben dat participatie weinig oplevert, kan dit het wantrouwen en maatschappelijke spanningen verder vergroten. 

Volgens kennis-en netwerkorganisatie Platform31 kunnen buurten waarin mensen zich onveilig voelen lager scoren op leefbaarheid een voedingsbodem bieden voor vervreemding en polarisatie. Uit recent onderzoek blijkt dit vooral te gelden voor groeikernen. Dit zijn nieuwe steden als Almere, maar ook bestaande kernen die een groeisprong doormaakten, zoals Purmerend en Zoetermeer. 

Veel van deze gemeenten zijn in de jaren '70 en '80 in korte tijd gebouwd en hebben nu te maken met veroudering, fysieke en sociale achteruitgang en een afnemende leefbaarheid. De gevolgen zijn onder meer broze sociale cohesie, armoede en een lagere veiligheidsscore. Jongeren in zulke gebieden ervaren minder ontwikkelingsmogelijkheden, doordat lokale voorzieningen onder druk staan of verdwijnen. Zoals scholen, welzijnsvoorzieningen, sport- en ontmoetingsplekken. Hierdoor nemen kansenongelijkheid en maatschappelijk onbehagen toe. 

Sociaaleconomische verschillen kunnen ook spanningen tussen bewoners onderling aanwakkeren. Dit heet ook wel horizontale polarisatie. Onvrede over achterblijvende voorzieningen, schaarste of ervaren overlast bij de komst van nieuwe voorzieningen of nieuwe bewoners kan omslaan in maatschappelijke onrust. Onderlinge verhoudingen verslechteren en onderhuidse spanningen kunnen escaleren in incidenten of vijandigheid. 

Als mensen zien dat hun wijk, school of voorzieningen achteruitgaan terwijl anderen het beter lijken te hebben, ontstaat het gevoel dat zij oneerlijk behandeld worden. Dat kan leiden tot frustratie en boosheid, die zich richten op andere groepen in plaats van op beleid of systemen. Onvrede wordt vaak geuit naar andere groepen, omdat die concreter zijn dan abstract beleid. Dit staat ook wel bekend als het zondebokmechanisme.

• AIVD, (2018). 'Rechts-extremisme in Nederland. Een fenomeen in beweging'. Den Haag: AIVD.
• Alrababah, A., A. Beerli, D. Hangartner, D. Ward (2024). 'The Free Movement of People and the Success of Far-Right Parties: Evidence from Switzerland's Border Liberalization'. In: American Political Science Review, First View, p. 1-20.
• Christaanse, S. (2024). 'The loss of rural facilities: a mixed methods study on perceptions of place-change'.
• Essed, P., D.T. Goldberg (2002). 'Race Critical Theories'. Blackwell Publishers.WRR, 2024.
• KBA Nijmegen (2024). 'Leren en participeren. Een nieuwe strategie voor dunbevolkte regio's'.
• KIS (2019). 'Handreiking Van polarisatie naar verbinding in buurten'.
• Muis, Q. (2024), 'Who are those people?' Causes and consequences of Polarization in the Schooled Society'.
• Platform31 (2019). 'Investeren in vertrouwen bij maatschappelijke spanningen en onrust'.
• SCP (2018). 'Verdeeldheid en verbinding. Terugblik op de rol van de civil society bij de komst van vluchtelingen'.
• SCP (2023). 'Maatschappelijk onbehagen: achtergronden en mogelijke oplossingen'.
• SCP (2025). 'Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2025'.
• Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme (2026). 'Tussen Kamer, krant en sociale media. De wisselwerking tussen de Tweede Kamer, landelijke kranten en sociale media in de verspreiding van discriminerende uitingen'.
• Wijkwijzer (2024). 'Zorgen voor new towns. Van groeikern tot aandachtsgebied'.
• WRR (2023). 'Grip. Het maatschappelijke belang van persoonlijke controle'.