Hoe zorg ik voor een veilig klimaat in een groep?

In een positief en veilig klimaat durven kinderen en jongeren elkaar vragen te stellen en hun grenzen aan te geven. Voor hun ontwikkeling is nodig dat ze die ruimte krijgen in de klas, op de sportclub of andere setting waarin de groep zich bevindt. Ze voelen zich dan meer betrokken en verantwoordelijk voor elkaar. Zo creëer je een klimaat waar grensoverschrijdend gedrag geen ruimte krijgt. Als er dan toch grensoverschrijdend gedrag wordt vertoond, wordt hier in ieder geval passend op gereageerd door de groep. Hoe zorg je als professional voor een positief en veilig klimaat? 

Bijdragen aan positieve sfeer

Een positieve sfeer in de groep kenmerkt zich door een aantal onderdelen. Kinderen en jongeren voelen zich welkom, zijn er met plezier, durven hun grenzen aan te geven, gaan positief met elkaar om en kunnen samen conflicten oplossen. Jij kunt daar op de volgende manieren een bijdrage aan leveren: 

Geef het goede voorbeeld

Ga met respect met anderen om, neem kinderen en jongeren serieus en geef hun de ruimte om zichzelf te zijn. Durf zelf ook vragen te stellen en je grenzen aan te geven. Laat een kind blijken dat jij over zijn of haar grenzen heen gaat? Neem dat serieus en benadruk dat het kind eigenaar is van zijn eigen grenzen. Of is er binnen jouw groep een kind of jongere die te maken krijgt met grensoverschrijdend gedrag? Let er dan op dat de verantwoordelijkheid van wat er is gebeurd, niet door jou of door de groep bij het slachtoffer wordt gelegd (victim blaming). Gebeurde het grensoverschrijdend gedrag door een ander kind of jongere uit de groep? Geef hem of haar aan wat er fout ging en vooral: ga het gesprek aan over hoe het dan wél kan.

Heb oog voor de groepsdynamiek

Kijk wat er gebeurt en hoe de kinderen en jongeren op elkaar reageren. Verplaats je in het perspectief van het kind of de jongere en houd daar rekening mee in je handelen. Voor de groepsdynamiek zijn alle kinderen of jongeren in de groep verantwoordelijk, ook de omstanders die niet direct betrokken zijn bij het ongewenste gedrag. Bedoelt het ene kind het als een grapje, maar gaat het over de grenzen van het andere kind heen? Als de rest van de klas het gedrag aanmoedigt door te lachen, voelt het kind zich misschien niet veilig genoeg om zijn of haar grenzen aan te geven. Laat aan de groep merken wat je ziet gebeuren en praat met ze over gezamenlijke verantwoordelijkheid en over het verschil tussen wat je bedoelt en hoe het overkomt. 

Stel duidelijke gedragsregels op

Onduidelijke regels en richtlijnen zijn risicofactoren voor ongewenst gedrag. Stel dus duidelijke regels op, het liefst samen met de groep. Maak de visie op het groepsklimaat zichtbaar en moedig iedereen zo aan om zich uit te spreken als ze iets zien wat niet klopt. Als je de regels met elkaar opstelt voelt de groep zich ook eerder gezamenlijk verantwoordelijk om zich aan de regels te houden en elkaar daarop aan te spreken.  

Maak problemen bespreekbaar

Benoem wat je ziet in de omgang en maak problemen bespreekbaar. Praat over gevoelens en bedoelingen zodat kinderen inzicht krijgen in elkaar. Wanneer er een grap gemaakt wordt over een kind, vraag dan bijvoorbeeld hoe het kind dat ervaart, en spreek daar ook de grappenmakers op aan. Zie je dat er in de groep iets gebeurt waardoor een of meerdere kinderen zich onveilig voelen? Spreek de hele groep aan op hun verantwoordelijkheid naar elkaar toe. Een veilig klimaat wordt gemaakt door de hele groep, niet alleen door hoe pesters of plegers en slachtoffers met elkaar omgaan.

Merk je bijvoorbeeld dat er in de groep sprake is van victim blaming? Dat kinderen bijvoorbeeld zeggen dat een slachtoffer van grensoverschrijdend gedrag iets anders had moeten of kunnen doen? Of dat ze het slachtoffer niet of nauwelijks geloven? Dit kan ervoor zorgen dat het slachtoffer zich opnieuw onveilig voelt (secundaire victimisatie). Bespreek ook deze aspecten van victim blaming met de groep en laat zien hoe je wél moet omgaan met dergelijke situaties.

Wees je bewust van je eigen stijl

Wees je bewust van je eigen stijl van begeleiden of lesgeven. Ben je bijvoorbeeld streng, geduldig of warm? Dat kan invloed hebben op de groepsdynamiek. Bij een groep die wat impulsiever of agressiever is, werkt het goed om duidelijke grenzen te stellen. Maar bij een groep die wat emotioneler is, werkt een warme, steunende begeleidingsstijl beter. Houd dus rekening met de samenstelling en het karakter van de groep. 

Groepsvorming  

In de verschillende fasen van groepsvorming bepalen de kinderen bewust en onbewust hoe de groep zich zal gaan gedragen, wie de leiders worden, of er een zondebok is, welke normen gelden en hoe zij met elkaar omgaan. Het is dus belangrijk dat proces in de gaten te houden en zo nodig bij te sturen. Groepsdynamiek ontwikkelt zich volgens verschillende fasen, die soms meerdere keren worden doorlopen. 

Forming

De groep komt bij elkaar, kinderen of jongeren maken kennis met elkaar. 

Storming

De kinderen of jongeren nemen hun positie in, ze leren elkaar kennen en proberen gedrag uit. Dit kan een chaotische fase zijn. Geef in deze fase positieve feedback op goed gedrag. Zorg dat kinderen elkaar leren kennen en inzicht krijgen in hun verschillen en overeenkomsten. 

Norming

De sociale normen worden bepaald. Dit gaat grotendeels onbewust. Maar door duidelijk te maken wat gewenst en ongewenst gedrag is, kan hier invloed op worden uitgeoefend. Bespreek met de kinderen wat zij fijn vinden en hoe zij hier zelf aan bij kunnen dragen. Moedig aan dat kinderen rekening houden met elkaars grenzen. Maak afspraken hoe verschillende problemen opgelost kunnen worden. En maak vooral ook duidelijk welk gedrag wél gewenst is. 

Performing

De kinderen reageren op elkaar in lijn met de groepsnorm, maar hebben blijvend sturing en hulp nodig om zich sociaal-emotioneel en communicatief te blijven ontwikkelen.   

Reforming of evaluatie

Bespreek regelmatig in de groep wat er goed gaat en wat kinderen nog kunnen doen om het nog fijner te hebben met elkaar. Vier de successen. Ga samen iets leuks doen als het einde van de groepssamenstelling nadert, omdat er bijvoorbeeld vakantie aankomt of er kinderen weggaan of bijkomen. 

Effectieve interventies

Er zijn verschillende erkende interventies die zich richten op een positief groepsklimaat. Deze zijn te vinden in de databank Effectieve Interventies.

Daarnaast kun je ook interventies met betrekking tot seksuele gezondheid zoeken in Loket gezond leven, de databank van het RIVM.

Groepsdynamica in de klasIn gesprek over ‘The Voice of Holland’ op school Sociale veiligheid is van iedereen Meer lezen over sociale veiligheid op school? Zie ook onze pagina's over pesten Ben je vrijwilliger of werk je bij een vrijwilligersorganisatie? Neem ook een kijkje op deze website van Vrijwilligerswerk.nl In de handreiking Pedagogisch Klimaat van het Kenniscentrum LVB lees je meer over het pedagogisch klimaat in een residentiële setting voor kinderen en jongeren met een LVB

Lees ook

Alle pagina’s over gedragsproblemen

Naar het overzicht

Marthe van Voorst van Beest