Logo voor Nederlands Jeugdinstituut, link naar homepagina

Risicofactoren voor middelenmisbruik en verslaving

In de puberteit experimenteren veel jongeren met alcohol, tabak en drugs. Meestal leidt dat niet tot ernstige problemen. Maar als het gebruik toeneemt of samenvalt met andere risicofactoren, kan dit het dagelijks leven van jongeren verstoren. Of jongeren middelen gaan gebruiken, hangt vaak samen met een combinatie van persoonlijke kenmerken, sociale relaties en omgevingsfactoren. Op deze pagina lees je over de risicofactoren en beschermende factoren.

Alles over Middelenmisbruik en verslaving

Risicofactoren in persoonlijke kenmerken van de jongere

Moeite met zelfregulatie

Zelfregulatie betekent dat je impulsen, emoties en gedrag kunt sturen. Jongeren die in de kindertijd hun zelfregulatie goed ontwikkelden, hebben een kleiner risico op problematisch middelengebruik in de puberteit.

Sensatiezoekend temperament

Jongeren met een sensatiezoekend temperament hebben een sterkere behoefte aan spanning en nieuwe ervaringen. Daardoor is er een grotere kans dat zij alcohol, tabak of drugs gaan gebruiken.

Psychische klachten en gedragsproblemen

Het gebruik van alcohol, tabak of drugs komt vaak voor bij jongeren met psychische klachten en gedragsproblemen. Zij hebben bijvoorbeeld depressieve klachten, stress of problemen met emotieregulatie. Door middelengebruik kunnen deze klachten sterker worden, waardoor het middelengebruik weer toeneemt.

Gebruik van meerdere middelen

Jongeren die alcohol, tabak of drugs gebruiken, gebruiken vaak ook andere middelen.

Risicofactoren in sociale relaties en omgevingsfactoren

Gezin en opvoeding

Jongeren die opgroeien in een gezin waarin ouders of andere gezinsleden alcohol, sigaretten of drugs gebruiken, gaan dit vaak zelf ook doen. 

Daarnaast verhogen problemen in het gezin en de opvoeding de kans dat jongeren middelen gaan gebruiken. Het kan daarbij om uiteenlopende situaties gaan. Bijvoorbeeld gezinsconflicten, verstoorde ouder-kindrelaties, onveilige hechting en schadelijke opvoedomstandigheden zoals mishandeling of huiselijk geweld.

Vrienden en leeftijdsgenoten

Tijdens de puberteit neemt de invloed van vrienden en leeftijdsgenoten toe. Jongeren spiegelen zich aan elkaar en zijn gevoelig voor groepsnormen. Jongeren met vrienden die alcohol, tabak of drugs gebruiken, gebruiken dat zelf ook vaker.

Beschikbaarheid van middelen

Als middelen gemakkelijk verkrijgbaar zijn, verhoogt dat de kans op het gebruik ervan. Ook reclame en marketing voor genotsmiddelen hebben effect op het gebruik door jongeren.

Beschermende factoren bij middelengebruik door jongeren

Niet alle jongeren die met risicofactoren te maken hebben, ontwikkelen middelengebruik of problemen door middelengebruik. Ook nemen beschermende factoren de risico's op middelengebruik niet automatisch weg. Wel kunnen ze jongeren helpen om beter om te gaan met verleidingen, stress en sociale druk.

Voorbeelden van beschermende factoren zijn: goede zelfregulatie, hogere inschatting van gezondheidsrisico's, ouderlijk toezicht en betrokkenheid, goede schoolprestaties en gevoel van verbondenheid met school, gestructureerde vrijetijdsbesteding, en regulering en beleid gericht op middelengebruik. 

Risicofactoren voor het gebruik van vapes

De afgelopen jaren is het gebruik van vapes, oftewel e-sigaretten, onder jongeren toegenomen. Er is nog niet veel onderzoek gedaan naar vapen. Het is wel bekend dat risicofactoren voor vapen grotendeels overeenkomen met die voor het gebruik van alcohol, tabak en drugs.

Persoonlijke kenmerken van de jongere

Het gebruik van vapes door jongeren hangt nauw samen met persoonlijke kenmerken, waaronder psychische klachten en gedragsproblemen. Ook een sensatiezoekend temperament kan van invloed zijn. Jongeren die tabakssigaretten of alcohol gebruiken, hebben een grotere kans om te gaan vapen.

Jongeren die e-sigaretten als minder schadelijk beschouwen dan tabakssigaretten of die de gezondheidsrisico's laag inschatten, hebben een grotere kans om te gaan vapen.

Sociale relaties en omgevingsfactoren

De sociale omgeving van jongeren heeft invloed op hun keuze om wel of geen vapes te gebruiken. Als mensen uit de omgeving van jongeren vapes of andere nicotineproducten gebruiken, is de kans groter dat deze jongeren dat zelf ook gaan doen.

Daarnaast hebben reclame en marketing voor vape-producten aantoonbaar invloed op het gebruik van vapes door jongeren. 

Bronnen
  • Robson, D.A., M.S. Allen en S.J. Howard (2020). Self-Regulation in Childhood as a Predictor of Future Outcomes: A Meta-Analytic Review. Psychological Bulletin, jaargang 146, nummer 4.
  • Nawi, A.M., R. Ismail, F. Ibrahim, M.R. Hassan, M.R.A. Manaf, N. Amit en anderen (2021). Risk and protective factors of drug abuse among adolescents: a systematic review. BMC Public Health, jaargang 21, nummer 1.
  • Hittner, J.B., en R. Swickert (2006). Sensation seeking and alcohol use: A meta-analytic review. Addictive Behaviors, jaargang 31, nummer 8.
  • Stautz, K., en A. Cooper (2013). Impulsivity-related personality traits and adolescent alcohol use: A meta-analytic review. Volume 33, Clinical Psychology Review.
  • Scheier, L.M., en K.W. Griffin (2021). Youth marijuana use: a review of causes and consequences. Volume 38, Current Opinion in Psychology.
  • Bozzini, A.B., A. Bauer, J. Maruyama, R. Simões en A. Matijasevich (2021). Factors associated with risk behaviors in adolescence: a systematic review. Brazilian Journal of Psychiatry, jaargang 43, nummer 2.
  • Anderson, A.S., R.E. Siciliano, A. Pillai, W. Jiang en B.E. Compas (2023). Parental drug use disorders and youth psychopathology: Meta-analytic review. Volume 244, Drug and Alcohol Dependence.
  • Mangrio, F.A., P. Uthis en S. Rojnawee (2024). Factors Influencing the Use of Tobacco Among Youth in Low-Income, Lower-Middle-Income, and Upper-Middle-Income Countries: A Systematic Review. Volume 24, Journal of Research in Health Sciences.
  • Alhammad, M., R. Aljedani, M. Alsaleh, N. Atyia, M. Alsmakh, A. Alfaraj en anderen (2022). Family, Individual, and Other Risk Factors Contributing to Risk of Substance Abuse in Young Adults: A Narrative Review. Cureus.
  • Phares, B.A., C.N. Driskill, H.B. Basani, A.R.M. Rodil, E.A. Barr (2025). Multilevel Risk and Protective Factors Influencing Cannabis Use Among Adolescents and Young Adults in the United States: A Systematic Review. Volume 48, Comprehensive Child and Adolescent Nursing.
  • Jernigan, D., J. Noel, J. Landon, N. Thornton en T. Lobstein. Alcohol marketing and youth alcohol consumption: a systematic review of longitudinal studies. Volume 112, Addiction.
  • Kim, J., S. Lee, J.S. Chun (2022). An International Systematic Review of Prevalence, Risk, and Protective Factors Associated with Young People's E-Cigarette Use. Volume 19, International Journal of Environmental Research and Public Health.
  • Han, G. en H. Son (2022). A systematic review of socio-ecological factors influencing current e-cigarette use among adolescents and young adults. Volume 135, Addictive Behaviors.
Foto Mariëlle Balledux

Vragen? Neem contact op met:

Drs. Marielle Balledux

senior inhoudsdeskundige Opgroeien en opvoeden
m.balledux [at] nji.nl

Lees ook