Schoolaanwezigheid als uitgangspunt: anders kijken én handelen bij schoolverzuim

Onderwijsdeelname is belangrijk voor de cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling. En voor de kansen die kinderen en jongeren later krijgen. Regelmatige deelname aan onderwijs verkleint het risico op achterstanden en schooluitval, ook op latere leeftijd.

Van oudsher richten scholen zich vooral op het voorkomen en bestrijden van verzuim. In de Leerplichtwet staat dat alle kinderen van 5 tot 16 jaar leerplichtig zijn. Scholen zijn wettelijk verplicht ervoor te zorgen dat leerlingen naar school gaan en maatregelen te nemen om uitval te voorkomen. In hun verzuimbeleid beschrijven zij hoe ze omgaan met het verzuim van individuele leerlingen, welke interventies en maatregelen worden ingezet, en wanneer de leerplichtambtenaar van de gemeente wordt ingeschakeld. 

In de praktijk betekent dit dat scholen vaak pas reageren en interventies inzetten als er sprake is van terugkerend en langdurig verzuim. De aandacht is daarbij vooral gericht op individuele leerlingfactoren in plaats van ook op de school- en omgevingsfactoren die aanwezigheid beïnvloeden. Zo ontstaat een aanpak die vooral reageert op afwezigheid en minder ruimte biedt voor proactief en preventief handelen om de schoolaanwezigheid te versterken.

Dagelijkse deelname aan onderwijs is niet vanzelfsprekend voor iedere jongere. Schoolaanwezigheid wordt beïnvloed door veel verschillende factoren, zowel binnen als buiten de school.

De ene leerling is misschien erg gemotiveerd om aanwezig te zijn omdat het zich sterk verbonden voelt met vrienden of met de lessen op school. Tegelijk kan een andere leerling zich ook verbonden voelen, maar toch regelmatig afwezig zijn door zorgtaken thuis, gezondheidsproblemen of een instabiele woonsituatie. Ondersteunende factoren zoals een betrokken schoolteam, goed contact met leerlingen en ouders en samenwerking met externe partners beïnvloeden in hoeverre deelname mogelijk en vol te houden is.

Door breder te kijken naar wat schoolaanwezigheid bevordert én belemmert, ontstaat meer houvast voor een gezamenlijke, schoolbrede en preventieve aanpak. 

Schoolaanwezigheid is geen vraagstuk van individuele leerlingen alleen, maar raakt de hele schoolorganisatie. Het bevorderen van schoolaanwezigheid vraagt om een gezamenlijke visie op de pedagogische opdracht van de school. En op de manier waarop het onderwijs wordt vormgegeven. 

Een positief schoolklimaat vormt daarbij een belangrijke basis. In zo'n klimaat voelen leerlingen zich welkom, veilig, gesteund en gezien, waardoor deelname aan onderwijs makkelijker vol te houden is. 

Een gezamenlijke visie op schoolaanwezigheid vraagt om een schoolbrede aanpak. Scholen kunnen leerlingen, ouders en andere belangrijke opvoeders betrekken bij het vormgeven van aanwezigheid en betrokkenheid. Door hen mee te laten denken over wat er op school gebeurt en te laten ervaren dat hun stem serieus wordt genomen, vind je samen beter passende oplossingen.

Daarnaast kunnen scholen samenwerkingspartners inschakelen, zoals jeugdgezondheidszorg, leerplicht, jongerenwerk of het wijkteam. Zij bieden aanvullende expertise en ondersteuning wanneer dat nodig is. Zo nemen school, ouders, leerlingen en partners gezamenlijk verantwoordelijkheid voor schoolaanwezigheid.  

Ook een samenwerking met andere organisaties die betrokken zijn bij het opgroeien en de ontwikkeling van kinderen en jongeren maakt hier onderdeel van uit. Daarbij kan worden gedacht aan sportverenigingen, cultuurorganisaties en het jongerenwerk.

Het schoolteam speelt een centrale rol in het vertalen van de pedagogische en didactische visie van de school naar de dagelijkse praktijk. In de waan van de dag is echter weinig tijd om als team stil te staan bij onderwerpen als welzijn, prestatiedruk, partnerschap met ouders, didactische werkvormen, persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke actualiteiten, naast het lesgeven en de aandacht voor leerlingen. Scholen die hier bewust ruimte voor maken en samenwerken vanuit één visie, leggen een sterke basis. Zo ontstaat een herkenbaar en veilig schoolklimaat waarin vertrouwen en verbondenheid kunnen groeien en goed onderwijs kan ontstaan.

Een veilig schoolklimaat is ook van belang voor schoolaanwezigheid. Maatregelen en interventies bouwen hierop voort. Zo ontstaat een schooleigen aanpak die herkenbaar is voor team, leerlingen, ouders en partners. Het bevorderen van schoolaanwezigheid betekent dat wordt gekozen voor een positieve pedagogische benadering, waarin leerlingen zich gezien en gehoord voelen. Daarbij is het uitgangspunt dat leerlingen onderwijs willen volgen en erbij willen horen. Dit vraagt om aandacht voor leerlingen die afwezig zijn, niet helemaal bij zijn met de lesstof, of zich onvoldoende verbonden voelen met de groep.

Internationaal onderzoek wijst verveling aan als een belangrijke reden voor leerlingen om af te haken van school. Wanneer lessen aansluiten bij wat leerlingen zelf interessant vinden en hen laten ervaren dat zij ergens goed in zijn, versterkt dat hun band met school. Motiverend en kansrijk lesgeven vormt daarmee een belangrijke basis voor betrokkenheid en aanwezigheid.

Verschillende beschermende factoren, zoals steun van belangrijke volwassenen, sociale verbondenheid en erkenning voor positief gedrag, dragen bij aan de ontwikkeling van leerlingen en versterken hun betrokkenheid bij school. Ook de relaties tussen leerlingen onderling en het contact tussen leerling en leraar zijn belangrijk.

Bij de reflectie op schoolfactoren die verzuim positief of negatief beïnvloeden, zijn didactiek en klassenmanagement aspecten die serieus genomen moeten worden.

Voor sommige leerlingen, klassen en docenten is extra ondersteuning nodig, aanvullend op een veilig pedagogisch klimaat en betekenisvol onderwijs. Het piramideraamwerk schoolaanwezigheid helpt scholen om deze ondersteuning schoolbreed, proactief en preventief te organiseren.

Binnen deze schoolbrede aanpak wordt datagestuurd gewerkt. De school kijkt naar trends bij groepen leerlingen. Het gaat niet alleen om de kleine groep leerlingen die veel of regelmatig verzuimt, maar ook om leerlingen met beginnend of dreigend verzuim en om de grote groep met goede aanwezigheid. Op basis van deze gegevens bepaalt de school een aanpak voor alle leerlingen én voor specifieke groepen, met doelen en werkwijzen die passen bij de school en haar leerlingpopulatie.

Ook inbreng van leerlingen is belangrijk. In gesprek met leerlingen wordt duidelijk wat aanwezigheid bevordert en wat deelname belemmert. Hun ervaringen vormen, samen met kwantitatieve data, een belangrijke basis om interventies gerichter te kiezen en in te zetten. Ook ouders spelen daarbij een belangrijke rol. Investeren in een goede relatie en heldere communicatie ondersteunt de gezamenlijke aanpak. Het helpt als er al contact is gelegd voordat eventuele uitdagingen ontstaan.

Het benutten van deze gegevens maakt onderdeel uit van de kwaliteitscyclus van de school. De aanpak van schoolaanwezigheid is daarmee nooit 'af'. De situatie van leerlingen en van de school verandert voortdurend. Daarom blijft het nodig om te monitoren, te duiden wat helpt en belemmert en dit gezamenlijk te vertalen naar passende acties. 

Sommige scholen vormen een speciaal schoolaanwezigheidsteam (SAT) om de aanpak rond schoolaanwezigheid te faciliteren en te borgen. Dit team bewaakt de kwaliteit van de aanpak en analyseert beschikbare data. Op basis daarvan doet het voorstellen voor interventies en verbetermaatregelen. Ook monitort dit team de uitvoering en bespreekt de voortgang en uitkomsten met het hele schoolteam, en, waar passend, met betrokken partners. 

Een SAT doet voorstellen voor kwalitatieve interventies op basis van kennis over wat werkt. Daarbij gaat het om een combinatie van algemeen werkzame factoren en kernelementen die gekoppeld zijn aan een methode of doelgroep. De perspectieven van onderzoek, professionals en ervaringsdeskundigen worden hierbij samengebracht. Kennis over interventies is te vinden bij het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs of onze databank Effectieve jeugdinterventies.

Bij het vormen van een klein en slagvaardig SAT kan worden gedacht aan een verzuimmedewerker, ICT-medewerker, teamleider, intern begeleider en één of meer leerkrachten. De samenstelling verschilt per school, en hangt samen met onder andere de omvang, ondersteuningsstructuur en beschikbare capaciteit. In sommige scholen worden de taken van een SAT uitgevoerd door het al bestaande ondersteuningsteam. Dit team kan ook individuele ondersteuningstrajecten initiëren en de schoolbrede aanpak rond schoolaanwezigheid coördineren.

• Get schooled (2012). Skipping to nowhere. Students share their views about missing school
• Gottfried, M. (2023) Reducing student absenteeism. EdResearch for Action. University of Pennsylvania.
• Graczyk, P.A. en C.A. Kearney (2024) Roadmap for implementing a multi-tiered system of supports framework to improve school attendance, in: Current Psychology, jaargang 43, pagina's 15286–15307.
• Heyne, D. (2025). From absence to attendance. Steering towards proactive laws and policies to promote learning and wellbeing. Excellence in Attendance Support.
• Heyne, D. en M. White (2025). The follow-through factor. Navigating sustainable attendance programs. RaaWee K12 Solutions.
• Heyne, D. en W. van Sleeuwen (2020) Schoolverzuim aanpakken; een wetenschappelijke onderbouwing. Nederlands Jeugdinstituut.
• Jeugdhulpverlening in de school (Fontys-wvd.nl)
• Johns Hopkins Center for school health (2025). All in for Attendance: Collective action for public health strategies that address chronic absence.
• Karssen, M., R. Petit, J. Lourens, D. Elshof, R. Tromp en C. Groff (2023). Grip op geoorloofd verzuim. Samenwerkingsverband vo Zuid-Kennemerland. Kohnstamm Instituut.
• Kearney, C.A. en P.A. Graczyk (2020). A multidimensional, multi-tiered system of supports model to promote school attendance and address school absenteeism, in: Clinical Child and Family Psychology Review, jaargang 23, nummer 3, pagina's 316–337.
• Wit, I. de (2024). Aan de Slag met Schoolaanwezigheid; Hoe doe je dat als school? Steunpunt Passend Onderwijs.