Kinderen in ontwikkeling: signaleren en ondersteunen

Alledaagse moeilijkheden horen erbij

Als kinderen even minder goed in hun vel zitten, is dat meestal geen reden tot zorg. Teleurstelling, boosheid of onzekerheid horen bij het leren en opgroeien. Vaak gaat het om kleine, alledaagse gebeurtenissen die soms makkelijk gaan en soms meer moeite kosten. Belangrijk is dat ze hierbij steun krijgen van hun omgeving en met hulp weer verder kunnen. Dat noemen we veerkracht.  

Welke veranderingen vragen extra aandacht in de ontwikkeling?

Omgaan met emoties

Kinderen kunnen hun emoties nog niet altijd goed reguleren en hebben hier nog steun bij nodig. Boosheid, verdriet of spanning horen bij opgroeien en zijn vaak een reactie op wat er in de omgeving van een kind gebeurt. Emoties van kinderen kunnen een signaal zijn dat een kind ergens steun bij nodig heeft, zoals bij spanning, ruzie of een taak die niet lukt. Het wordt zorgelijk wanneer emoties niet afnemen in intensiteit en langdurig het dagelijks functioneren van een kind belemmeren.

Lichamelijke ontwikkeling

Kinderen worden zich steeds bewuster van hun lichaam en de verschillen met anderen. In de bovenbouw kunnen de eerste veranderingen in het lijf beginnen. Dat is vaak het begin van de puberteit. Dit kan onzekerheid oproepen, zeker door beelden op sociale media. Die kunnen een onrealistisch beeld geven. Juist in deze fase is het belangrijk dat professionals ruimte maken om met kinderen in gesprek te gaan over lichamelijke veranderingen, seksualiteit en gender, en hierover betrouwbare informatie geven. Extra steun is belangrijk als kinderen blijvend moeite hebben met lichamelijke veranderingen of zichzelf voortdurend vergelijken met leeftijdsgenoten.

Ontwikkeling van identiteit

Naarmate kinderen ouder worden, vergelijken ze zich vaker met anderen en zoeken ze hun plek in groepen. Dit wordt steeds belangrijker voor ze, en hoort bij de ontwikkeling van hun identiteit, maar kan spanning en onzekerheid geven. Bij kinderen die sneller verschillen opmerken, of zich veel vergelijken met anderen, kan extra steun nodig zijn.

Zelfstandigheid

Kinderen willen steeds meer zelf doen, maar kunnen nog niet alles overzien. Ze merken dat ze niet alles mogen of kunnen. Daarom hebben ze regels en structuur nodig. Die helpen hen bij het ontdekken en bij het omgaan met teleurstellingen. In latere ontwikkelingsfasen wordt het begeleiden van zelfstandigheid steeds belangrijker.

Vriendschappen en erbij horen

Vriendschappen worden steeds belangrijker en hebben veel invloed op het welbevinden. Vooral op school speelt dit een grote rol. Voor sommige kinderen is aansluiting vinden lastig. Dat kan spanning of terugtrekgedrag veroorzaken. Het is belangrijk om als professional te signaleren wanneer een kind steeds meer buiten de groep komt te staan of zich opvallend anders gaat gedragen. Het versterken van vriendschappen en voorkomen van uitsluiting begint met een sociaal en veilig groepsklimaat waarin alle kinderen zich gehoord en gezien voelen.

Opgroeien met media

Digitale middelen en sociale media spelen al vroeg een rol in het leven van kinderen en ontwikkeling zich razendsnel. Dat biedt kansen, maar kan ook zorgen voor druk, uitsluiting of strijd. Omdat kinderen hun mediagebruik nog niet goed zelf kunnen reguleren, hebben ze duidelijke grenzen en steun van hun omgeving nodig. Het is zorgelijk wanneer mediagebruik leidt tot voortdurende strijd thuis, sociale uitsluiting of klachten zoals vermoeidheid en concentratieproblemen.

Tegelijk is mediagebruik een vaardigheid die kinderen moeten leren, net als andere onderdelen van hun ontwikkeling. Maar ze moeten hierin wel duidelijk begeleid worden. Alleen en zonder hulp kunnen ze niet leren om bewust media te gebruiken.

Hoe kun je als professional ondersteunen?

Als professional kan je niet ieder probleem meteen oplossen, en dat hoeft ook niet. Vaak helpt het al als kinderen merken dat ze gehoord en gesteund worden. Dit geldt ook voor ouders: als je hen als professional ondersteuning biedt en samen werkt aan een stevig netwerk, dan geeft dat hen ook vertrouwen en zekerheid. Hierdoor zijn ze beter in staat om hun kinderen van dag tot dag te ondersteunen, ook omdat ze weten dat ze ergens terecht kunnen met vragen of zorgen.

Alle veranderingen die spelen bij kinderen, de vele nieuwe dingen die ze leren en de snelheid waarmee ze zich ontwikkelen zorgen voor veel wisselingen in hoe ze zich voelen. Kleine hobbels horen bij het opgroeien, maar jouw rol kan zijn om signalen te herkennen en samen met ouders steun te bieden.

Let hierbij op de volgende aandachtspunten:

• Versterk veerkracht: geef kinderen het vertrouwen dat ze al veel zelf kunnen. Laat kinderen zelf ervaren wat ze wel en niet kunnen, ook als dat soms gepaard gaat met teleurstelling.
• Normaliseer emoties: leg kinderen uit dat bepaalde emoties en gedragingen heel normaal zijn. Dat het niet gek is om je soms niet fijn te voelen.
• Stimuleer om hulp te vragen: laat kinderen en ouders weten dat om hulp vragen niet gek is, maar juist helpend kan zijn. Of dat nu gaat om steun van familie, school of extra hulpverlening.
• Signaleer problemen: let op wanneer problemen langer aanhouden of het dagelijks functioneren belemmeren en betrek in samenwerking met ouders en kinderen de juiste hulp.
• Houd balans bij mentale problemen: het is goed dat er aandacht is voor mentale problemen en dat erover gesproken wordt. Vroege signalering kan veel verschil maken. Tegelijk is het belangrijk problemen niet groter te maken dan ze zijn, omdat dit ze mogelijk ook kan versterken.

Gezinnen in een kwetsbare positie 

Sommige kinderen groeien op in gezinnen die minder steun krijgen uit hun omgeving. Dat maakt hen extra kwetsbaar bij uitdagingen in de ontwikkeling. Voor professionals is het belangrijk dit tijdig te signaleren en samen met ouders te kijken welke steun helpend kan zijn. 

Dat kan gaan om het versterken van het netwerk van familie, school en buurt, of het organiseren van praktische steun via voorzieningen of regelingen. Maar ook het bieden van emotionele steun door zorgen te erkennen en duidelijk te maken dat steun vragen normaal en waardevol is.

Het helpt zowel kinderen als ouders wanneer ze een groot sociaal netwerk om zich heen hebben verzameld waar zij op kunnen terugvallen. Dit kan kinderen direct ondersteuning bieden en ook steun bieden aan ouders. Daar is het hele gezin mee geholpen.

In het kort

Kinderen maken in hun ontwikkeling verschillende veranderingen door. Schommelingen in emoties, onzekerheid of spanning horen daar vaak bij. Voor professionals is het belangrijk om te herkennen wat past bij de leeftijd en ontwikkeling van een kind en wanneer signalen wijzen op de behoefte aan extra steun. Aandacht voor veerkracht, emotieregulatie, identiteit, zelfstandigheid, vriendschappen en mediagebruik helpt om kinderen tijdig te ondersteunen. Door samen te werken met ouders en het netwerk rond het kind kan passende begeleiding worden geboden. Bij gezinnen in een kwetsbare positie vraagt dit om extra alertheid en het versterken van beschermende factoren.

Meer informatie

Lees op Sarjeugd.nl hoe de sociale omgeving veerkracht en mentale gezondheid beïnvloedt