Hoe ga je om met extreme uitspraken van jongeren?

Wat verstaan we onder 'extreme uitspraken'?

Er bestaat geen vaste definitie van een extreme uitspraak: het verschilt per persoon wat je extreem vindt. In het webinar Omgaan met extreme uitspraken van jongeren werden extreme uitspraken omschreven als opmerkingen waarbij je als professional intuïtief voelt: dit is ongemakkelijk. Het zijn uitspraken die kunnen schuren, verontrusten en pijn doen. Ook als ze niet direct tegen jou gericht zijn. Ze roepen het gevoel op dat ze gevolgen kunnen hebben voor de jongere zelf, voor anderen in de groep of voor het sociale klimaat. Vaak zijn het uitspraken die de ruimte of rechten van anderen ter discussie stellen of beperken.

Waarom doen jongeren extreme uitspraken?

Jongeren doen extreme uitspraken om verschillende redenen, waaronder:

• Onhandigheid: jongeren hebben nog niet altijd de juiste woorden om hun gedachten of emoties te uiten. Sommige uitspraken zijn daardoor onhandig gekozen. Of ze klinken scherper dan bedoeld. 
• Provoceren: jongeren zoeken grenzen op: ze willen weten wat kan en hoe volwassenen reageren. Dit past bij hun ontwikkelfase. 
• Napraten: jongeren nemen ideeën, meningen en zelfs vijandbeelden over van leeftijdgenoten, rolmodellen en sociale media. Soms zonder volledig te beseffen wat de impact is. Of zonder de bron na te gaan.
• Idealisme: jongeren hebben vaak sterke idealen en een duidelijk gevoel voor rechtvaardigheid. Ze willen opkomen voor wat zij belangrijk vinden en doen dat soms op een stellige, uitgesproken of kwetsende manier. 

Extreme uitspraken betekenen dus niet automatisch dat een jongere extreme overtuigingen heeft, maar dat kan wel. Neem extreme uitspraken daarom serieus en probeer in verbinding te blijven met de jongere. 

Hoe reageer je op een extreme uitspraak?

Het helpt om als professional bewust te handelen in plaats van automatisch te reageren. De zes handvatten hieronder kunnen je daarbij helpen.

1. Bepaal wanneer je ingaat op de uitspraak

Extreme uitspraken kunnen je overvallen of raken, of je kunt ervan schrikken. Tegelijkertijd vragen ze om een snelle inschatting: pak ik dit nu op, of op een later moment? Soms is er ruimte om de geplande activiteit of les even los te laten en het gesprek direct aan te gaan. In andere gevallen is dit lastig. Je kunt dan kiezen voor begrenzen in het moment en het gesprek later voeren. Welke keuze je ook maakt: jouw reactie maakt verschil. 

2. Handel vanuit nieuwsgierigheid

Achter extreme uitspraken zit vaak een gevoel, ervaring of behoefte. Bijvoorbeeld angst, machteloosheid of de behoefte om gezien te worden. Daar kom je vaak sneller achter als je je nieuwsgierig opstelt. Als je weet waar een uitspraak vandaan komt, kun je beter aansluiten bij wat de jongere nodig heeft. Probeer rustig te reageren. Neem even adem voordat je reageert. Je mag daarbij ook je eigen gevoel benoemen.

Vermijd oordelende vragen zoals: 'Waarom zeg jij dat?'. Of afwijzende opmerkingen zoals 'Dat zeggen we hier niet.'

Kies liever voor:

• 'Ik merk dat ik hier van schrik. Ik wil wel graag begrijpen wat je bedoelt.'
• 'Hoe ben je hier zo op gekomen?'
• 'Wat raakt je hierin?'

3. Begrens de taal, niet de jongere

Extreme uitspraken kunnen haat zaaien en discriminerend zijn. Dat mag niet. Bovendien zorgt het voor een onveilige situatie in een groep. Daarom moet je deze uitspreken begrenzen. Je stelt zo ook een norm: haat en discriminatie worden niet getolereerd. Het is daarbij van belang om niet de jongere af te keuren, maar diens uitspraak. Als je de jongere afwijst kan dit juist voelen als een bevestiging van diens gevoel: 'Zie je wel, ze begrijpen me niet.' Daardoor kunnen jongeren zich nog sterker vastklampen aan wat ze zeggen. Geef ze daarom wel de ruimte om hun gevoel en mening te uiten, maar zonder haatzaaiende en discriminerende taal.

Zeg bijvoorbeeld: 'Wat je nu zegt gaat te ver. Je uitspraak beledigt veel mensen. Maar ik merk dat dit thema je erg raakt en daar ben ik benieuwd naar. Kun je me vertellen wat je hierin raakt?'

4. Laat jongeren zelf nadenken

Je nodigt jongeren uit om hun eigen uitspraken te onderzoeken als je vragen stelt. Zoals 'Wat bedoel je precies?' of 'Geldt dat altijd?'. Zulke vragen helpen hen om stil te staan bij wat ze zeggen. Misschien realiseren ze zich dat het misschien genuanceerder ligt dan ze eerst dachten. Ook kun je ze uitdagen om zich in 'de ander' te verplaatsen. Vraag bijvoorbeeld: 'Op welke manier zouden zij dat zien?' of 'Hoe komt jouw opmerking over op de ander?'

Als jongeren zelf ontdekken dat een uitspraak niet helemaal klopt of te zwart-wit is, heeft dat vaak meer effect dan wanneer een volwassene hen corrigeert. Op die manier stimuleer je kritisch denken.

5. Stop het gesprek als dat nodig is

Soms lukt het niet om het gesprek respectvol te houden. Het kan dan nodig zijn om het gesprek tijdelijk te stoppen. Bijvoorbeeld als jongeren grenzen blijven overschrijden. Of als het gesprek escaleert. Daarmee geef je duidelijk aan: tot hier en niet verder.

Leg uit waarom je het gesprek beëindigt en welk gedrag voor jou niet acceptabel is. Het is wel belangrijk om later terug te komen op de uitspraak. Doe dit als er meer rust is.

6. Verdedig de stem van de minderheid, ook als jij er niet achter staat

Laat zien dat er in een gesprek ruimte is voor verschillende perspectieven, ook als je het inhoudelijk oneens bent. Zorg er bijvoorbeeld voor dat iedereen rustig kan uitpraten. En dat een afwijkende mening niet wordt uitgejoeld.

Voorbeeld

Als een jongere wordt uitgejoeld of onderbroken, kun je ingrijpen door te zeggen: 'Stop. Ik wil dat we elkaar laten uitpraten. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar we behandelen elkaar wel met respect.'

Door de stem van de minderheid te beschermen, draag je bij aan een veilig gesprek waarin iedereen zich kan uitspreken. Dit betekent niet dat je het eens bent met de inhoud, maar wel dat je het recht om iets te zeggen bewaakt.

 Meer informatie

• Het webinar Omgaan met extreme uitspraken van jongeren  (Expertise-unit Sociale Stabiliteit en het Nederlands Jeugdinstituut). 
• Gespreksleidraad Maatschappelijke gevoelige onderwerpen bespreken in de klas (Stichting School en Veiligheid).  
• Handreiking Omgaan met maatschappelijke controverse (Stichting School en Veiligheid).
• Handelingsperspectief: omgaan met affectieve polarisatie bij jongeren (KIS). 
• Scholing voor het voeren van het Schurende Gesprek (Expertisepunt Burgerschap).