De natuur als opvoeder: spelenderwijs leren bij de bso

Natuur als derde pedagoog

'Wat het mooie is aan de natuur, en waar we ons steeds bewuster van worden, is dat de natuur ons helpt in de opvoeding van de kinderen', vertelt Laurens. Je kunt de natuur zien als een soort derde pedagoog. 'Spelen in de natuur biedt veel kansen voor kinderen om te leren. De natuur biedt kinderen feedback. Dit heet natuurfeedback. Dit betekent dat ze meteen leren van wat er gebeurt in de natuur, zoals wanneer een kind in een boom klimt en per ongeluk op een tak stapt die afbreekt. Hiervan leert een kind risico's inschatten en de juiste keuzes maken. Maar het leert hen ook om zorg te dragen voor de kwetsbare natuur. Hoe vaker kinderen in de natuur zijn, hoe sterker hun band ermee wordt.'

Het belang van buitenspelen

Na jarenlang in de zorg te hebben gewerkt, besloot Laurens vier jaar geleden het roer om te gooien en een bso te starten waarbij kinderen 99 procent van de tijd buiten zijn in de natuur. 'Toen ik mijn kinderen ophaalde van de bso en zag dat ze, ondanks het mooie weer, binnen zaten, dacht ik terug aan mijn eigen jeugd. Ik had de vrijheid om na school in het bos te spelen, zonder dat mijn ouders me steeds in de gaten hielden. Dat gaf me ontzettend veel plezier. En toen dacht ik dat zou voor kinderen van nu toch ook mogelijk moeten zijn? Om diezelfde vrijheid te ervaren.'

De theorie van de losse dingen

Deze gedachte vormde de basis voor de werkwijze bij bso Vrijland Amersfoort, die draait om de "theorie van de losse dingen". Een concept dat vrijheid en zelfontdekking benadrukt. 'In tegenstelling tot een schoolplein of natuurspeeltuin, die zijn ontworpen met specifieke activiteiten in gedachten, biedt de vrije natuur geen vooraf bepaalde activiteiten. Je zet een kind gewoon buiten, zegt "veel plezier" en laat ze zelf hun avontuur bepalen. Er is geen voorgekauwde ervaring, alleen de ruimte om te ontdekken.'

Klimaatverandering als spontaan onderwerp

De taal van kinderen is spelen, en de kinderen van bso Vrijland ontdekken op hun eigen manier de natuur. 'Kinderen leren over planten en dieren om zich heen door de dingen die ze tegenkomen, zoals paddenstoelen en uilenballen. Onlangs zagen we bloemen die al in de winter bloeiden. Ook was er ineens een vennetje op een plek waar het jaren niet was. Door de vele regen ontstond dit spontaan. Dit zijn perfecte momenten om met kinderen te praten over klimaatverandering, zonder dat het een voorbedachte les is. Daarnaast was er een tijd terug een wolf gesignaleerd. Hierdoor konden we acht maanden niet meer het bos in. Dit zorgde voor gesprekken over de komst van de wolf.'

'Het zijn spontane ontdekkingen die de kinderen aan het denken zetten', vervolgt Laurens. 'We laten ons leiden door dat wat we zien, ook wij als pedagogen. Wat we zien gebeuren in de natuur, dat gebruiken we om een gesprek te voeren over de natuur of de ontwikkelingen daarin. Zoals een van onze pedagogisch medewerkers het mooi verwoordde: "Leg je hoofd eens tegen deze boom, zegt hij ook wat tegen je?" Dit benadrukt de manier waarop we kinderen aanmoedigen om te voelen, luisteren en echt in contact te staan met de natuur.' 

Kennis overdragen aan ouders

Laurens merkt hoe kinderen hun kennis van de natuur vaak meenemen naar huis en deze met hun ouders delen. 'We zien dat de kinderen hun ouders meenemen naar de plekken die ze hebben ontdekt in het bos. Ze willen laten zien waar ze gespeeld hebben, wat ze geleerd hebben en welke dieren of planten ze hebben gezien. Dit creëert een sneeuwbaleffect waarin kinderen niet alleen zelf veel leren over de natuur, maar ook invloed hebben op hoe de volwassenen van nu tegen de natuur aankijken. Dit is een mooie manier om klimaatbewustzijn op een natuurlijke en speelse manier over te dragen.'

Het hoeft niet altijd groots

Laurens moedigt andere jeugdprofessionals aan om niet te denken in onmogelijkheden. 'Verandering hoeft niet altijd groots of ingewikkeld te zijn. Ook met kleine dingen kun je een groot verschil maken. Je hoeft niet direct naar het bos te gaan, een park in de buurt is al genoeg. Het gaat om de nieuwsgierigheid en het ontdekken van de natuur, en dit kan in kleine stappen beginnen. Begin gewoon. Ga naar buiten, stel vragen en ontdek samen met de kinderen wat er te vinden is in de natuur. Denk aan het observeren van een lieveheersbeestje op het schoolplein of het onderzoeken waarom het regent. Het gaat om die nieuwsgierigheid en verwondering.'