De betekenis van het klimaatthema voor opgroeien en opvoeden

Pedagogische impact

Wanneer we kijken naar de pedagogische impact van klimaatverandering, zien we dat deze op verschillende manieren en niveaus tot uiting komt. Zo brengen kinderen het onderwerp thuis ter sprake nadat zij er op school over hebben geleerd. Maar het speelt ook een rol in klaslokalen, op sociale media en in de publieke ruimte, bijvoorbeeld tijdens acties en demonstraties. Dit laat zien dat kinderen en jongeren, net als veel volwassenen, zich zorgen maken over hun eigen toekomst. Tegelijkertijd voelen zij zich betrokken bij het welzijn van toekomstige generaties en van mensen die elders in de wereld nu al de gevolgen van klimaatverandering ondervinden. 

Veel jongeren maken zich zorgen over klimaatverandering en zijn kritisch op een systeem dat vooral gericht is op economische kortetermijnbelangen. Zij hebben niet alleen zorgen over mens, natuur en leefomgeving, maar zijn ook gefrustreerd omdat er volgens hen onvoldoende wordt gedaan om klimaatverandering aan te pakken. Daarom willen jongeren niet alleen meepraten, maar ook meebeslissen over beleid en de toekomst. Via jongerenorganisaties en jongerenraden kunnen zij verantwoordelijkheid nemen en actief bijdragen aan verandering. Juist die betrokkenheid is belangrijk: jongeren zijn niet alleen belanghebbenden, maar ook krachtige aanjagers van verandering. 

Verantwoordelijkheid opvoeders

Het is de verantwoordelijkheid van opvoeders om zich af te vragen hoe we kinderen en jongeren een positiever, hoopvoller toekomstperspectief kunnen bieden. In een aparte studie is door het NJi geprobeerd daar een nader licht op te werpen. De verantwoordelijkheid van opvoeders en het handelen dat daarbij past blijkt vooral op drie terreinen te liggen.

In de eerste plaats gaat het erom kinderen en jongeren te helpen om op een goede manier met het klimaatprobleem om te gaan. De literatuur laat zien dat dit drie dingen betekent:

• Vertel hen dat de zorgen die ze hebben normaal zijn en veel mensen dit ervaren.
• Wijs op de hoopvolle initiatieven die er steeds meer zijn om een duurzamere toekomst te creëren.
• Laat ze weten dat het normaal en gezond is om ontspanning te zoeken en niet voortdurend met de problemen van de wereld bezig te zijn.

Dit draagt bij aan de mentale gezondheid en de veerkracht van kinderen en jongeren.

In de tweede plaats is het belangrijk om samen ideeën te verzinnen voor een duurzamer leven. Als je als volwassene duurzaam gedrag laat zien, werkt dat alvast aanstekelijk. Nodig daarnaast kinderen en jongeren uit om mee te denken en mee te beslissen over verdere stappen in de aanpak van het klimaatprobleem. Realiseer je hierbij dat je als volwassene, kind en jongere van elkaar kunt leren. Organiseer daarbij ook ontmoetingen buiten je eigen 'bubbel', want dat kan tot nieuwe inzichten leiden. 

Ten derde is het goed om als opvoeders te investeren in relaties en contacten in de familie, school en buurt. Bij het NJi noemen we dat: het versterken van de pedagogische basis. De pedagogische basis omvat de volledige leefomgeving waarin kinderen en jongeren opgroeien en worden opgevoed. Opgroeien en opvoeden doe je samen, zeker in het licht van de uitdagingen die klimaatverandering met zich meebrengt. Goede relaties zorgen voor verbondenheid en een vangnet en dragen zo bij aan een grotere veerkracht. Zo'n netwerk is belangrijk voor het uitwisselen van gevoelens en bruikbare tips. En om met elkaar leuke dingen te doen, wat voor ontspanning kan zorgen. Opvoeders kunnen zo laten zien hoe belangrijk het is om elkaar te helpen en samen te werken aan een fijne en zorgzame samenleving, voor nu en later.

Uit onderzoek blijkt dat ouders hun mening over klimaatverandering lijken te veranderen als kinderen er hun zorgen over uiten. Het lijkt er dus op dat de zorgen van kinderen en jongeren het verantwoordelijkheidsgevoel bij ouders oproepen. Dezelfde aanwijzingen vinden we in onderzoek en kennen we uit voorbeelden in Nederland. Daarom is het extra belangrijk om bij alles wat kinderen en jongeren over klimaat zien en horen aan hen te vragen: wat vinden jullie ervan?

De rechten van kinderen

Volgens het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind heeft het kind recht op de bescherming die nodig is voor diens welzijn (artikel 3), op de mogelijkheid tot overleven en zich te ontwikkelen (artikel 6), en op een zo goed mogelijke gezondheid (artikel 24). Dit recht lijkt steeds duidelijker ook van toepassing op het klimaatthema. Dit betekent dat kinderen het recht hebben om vanuit het oogpunt van hun welzijn, gezondheid en ontwikkeling tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering beschermd te worden.

Dit schept voor volwassenen dus de verplichting om die bescherming te bieden. Of eenvoudiger gezegd: als klimaatverandering voor het opgroeien van kinderen een bedreiging vormt, dan moeten opvoeders en andere volwassenen hier wat aan doen. Lees meer bij Kinderrechten en een veilige toekomst.

Pedagogische waarde van meebeslissen en meedoen

Het klimaatthema leent zich goed voor de participatie van kinderen en jongeren. Het gaat immers over hun toekomst. Dat maakt ook dat het meebeslissen en meedoen van kinderen en jongeren hier bij uitstek pedagogische waarde heeft:

• Het is een manier om kinderen en jongeren een stem te geven in het klimaatdebat, door hen te vragen hun meningen te delen met volwassenen. Belangrijk daarbij is ruimte te geven aan verschillende opvattingen. Je kunt daarbij kinderen en jongeren leren de argumenten op een rij te zetten en zich te verplaatsen in de argumenten en gevoelens van de ander, ook als je het met elkaar oneens bent.
• Voor opvoeders is het een manier om kinderen bij alle berichten en beelden te beschermen tegen gevoelens van onveiligheid en machteloosheid, door hen te laten meedoen in het opbouwen van gezamenlijke actie, hoop en veerkracht.
• Het is een manier voor kinderen en jongeren om talenten, vaardigheden en competenties te ontwikkelen en zo een positieve bijdrage te leveren aan de maatschappij. Kinderen en jongeren zijn daarbij te stimuleren door zelf en met elkaar bij te dragen door op zoek te gaan naar achtergronden, bronnen, argumenten en mogelijke oplossingen rond klimaatproblematiek.
• Voor overheden en de samenleving in het algemeen is het een middel om te leren hoe zij kinderen en jongeren kunnen stimuleren een actieve rol te nemen in de politiek en het beleid. Ook kinderen en jongeren die het allemaal maar overdreven vinden, worden daarbij uitgenodigd hun stem te laten horen. Het democratisch burgerschap krijgt hiermee concreet handen en voeten.

De kunst hierbij is de participatie zo vorm te geven, dat kinderen en jongeren niet verantwoordelijk worden gemaakt voor de oplossing van het klimaatprobleem. Of dat hen een onredelijke last op de schouders wordt gelegd. Meer informatie over de manier waarop kinderen en jongeren kunnen participeren vind je op de pagina De betekenis van jeugdparticipatie.

Wat kinderen, jongeren en opvoeders praktisch kunnen doen

In de opvoeding is het belangrijk om kinderen en jongeren te leren ook zelf te handelen. Dit geldt vooral als het niet alleen uit eigenbelang is, maar ook bijdraagt aan een betere samenleving. Het internet biedt veel informatie over wat kinderen, jongeren, ouders en andere opvoeders zoals leerkrachten kunnen doen.

• Voor kinderen en jongeren is er op verschillende plaatsen informatie te vinden. Het is wel even zoeken, omdat de tips meestal geplaatst zijn op plekken die voor het overgrote deel gaan over de problemen en niet over de oplossingen en hoopvolle initiatieven.
• Voor ouders zijn er enorm veel bronnen voorhanden. Het is zelden duidelijk waar de informatie op is gebaseerd, maar veel tips lijken goed onderbouwd en in lijn met klimaatbeleid.
• Veel informatie op het internet is ook gericht op docenten in het onderwijs. Hen wordt duidelijk een educatieve taak toegedicht. Opvallend is wel dat er weinig te vinden is over hoe de afstemming met ouders op dit vlak het beste vorm krijgt.

Schep de juiste condities

Ook hier is het weer de kunst om kinderen en jongeren zo te betrekken dat zij niet verantwoordelijk worden gemaakt voor de oplossing van het klimaatprobleem. Of een onredelijke last op de schouders gelegd krijgen. Het gaat om individueel handelen én om een omgeving die daarvoor de goede condities stelt. Zo wijzen de lectoren Faddegon en Renes op basis van hun studies erop dat zolang de sociale en fysieke omgeving mensen iedere dag weer verleidt tot milieuonvriendelijk gedrag, het hen lastig wordt gemaakt om het goede te doen.

Kortom, kinderen en jongeren passen hun leefstijl makkelijker aan wanneer hun opvoedomgeving daarvoor de juiste voorwaarden biedt. Op vergelijkbare wijze zullen ook ouders hun leefstijl eenvoudiger veranderen als de maatschappij hen daarin ondersteunt. Waarschijnlijk werkt dit proces ook andersom: zulke voorwaarden ontstaan sneller wanneer meer kinderen, jongeren en ouders gemotiveerd zijn om hun leefstijl aan te passen en daar actief stappen in zetten.