Gedrag van kinderen begrijpen: de invloed van omgeving, omstandigheden en ontwikkeling

Meer aandacht voor waaróm een kind gedrag vertoont 

Problemen van kinderen staan niet vast. Allerlei factoren in het kind, het gezin en de omgeving kunnen problemen groter of juist kleiner maken. Of een kind problemen ontwikkelt, hangt af van beschermende factoren en risicofactoren. Beschermende factoren helpen een kind om goed om te gaan met moeilijke situaties. Risicofactoren vergroten juist de kans op problemen. Hoe meer risicofactoren er zijn, en hoe minder beschermende factoren, hoe groter de kans op problemen. Ook verschilt het per leeftijd en ontwikkelingsfase welk gedrag 'normaal' of zorgelijk is. 

Het is daarom belangrijk om niet alleen naar het gedrag van een kind te kijken, maar ook naar de omgeving, ontwikkeling en omstandigheden. Hoe reageren ouders, school en andere mensen om het kind heen? Welke vaardigheden heeft het kind al, en welke nog niet? En krijgt het kind genoeg kansen om gewenst gedrag te leren en te laten zien? Het gaat dus niet alleen om wát er gebeurt bij een kind, maar vooral waaróm dit gebeurt. 

De invloed van de omgeving op gedrag 

De omgeving heeft veel invloed op het gedrag van een kind. Daarom kan gedrag verschillen per situatie. Een kind kan het bijvoorbeeld goed doen in een rustige klas, maar thuis juist opstandig reageren als het daar onrustig is. 

Kinderen leren door interactie met hun omgeving hoe ze met gedrag en emoties omgaan. Het gedrag van een kind roept reacties op bij anderen, en die reacties hebben weer invloed op het gedrag van het kind. Zo versterken gedrag en omgeving elkaar. Kinderen kunnen zo ook terechtkomen in een negatieve spiraal. 

De invloed van verwachtingen van de omgeving 

Ook verwachtingen van volwassenen spelen een rol. Als ouders of leraren vooral een leerdoel voor ogen hebben, kan het gebeuren dat zij minder goed zien wat een kind nodig heeft om dat doel te bereiken. Ze kunnen dan te veel vragen van een kind en te controlerend zijn. Daar kan een kind negatief op reageren. Bijvoorbeeld door stressgevoelens, minder concentratie of opstandig gedrag. 

De invloed van omstandigheden op gedrag 

Ook de omstandigheden waarin een kind opgroeit hebben invloed op het gedrag. Als er bijvoorbeeld geldzorgen zijn, een onveilige buurt, of weinig steun van anderen, geeft dat vaak stress in een gezin. Die stress kan ervoor zorgen dat een kind sneller angstig of boos reageert. Maar omstandigheden kunnen ook indirecte gevolgen hebben. Bijvoorbeeld als een kind meer negatieve gebeurtenissen meemaakt, de ouders minder tijd en ruimte hebben om met hun kind bezig te zijn, en het gezin minder hulp krijgt van mensen in hun omgeving. Dit heeft weer invloed op de ontwikkelkansen van een kind. Dit kan op allerlei verschillende manieren tot uiting komen in gedrag. Van somberheid en lichamelijke klachten tot boos gedrag, minder goede sociale relaties en minder leercapaciteiten. Het is daarbij belangrijk te onthouden dat dezelfde problemen op verschillende manieren tot uiting kunnen komen in het gedrag van kinderen. Ook kan het kind verschillende vormen van probleemgedrag laten zien, met hetzelfde probleem als oorzaak.

Verschillende delen van het leven beïnvloeden elkaar, zoals wonen, werk, geld en sociale steun. Als deze basis op orde is, kunnen kinderen en gezinnen beter omgaan met tegenslag. Maar als er onrust of onveiligheid is op één levensdomein, heeft dat invloed op de andere domeinen. Voor hulpverlening is het daarom belangrijk om naar dit geheel te kijken.

De invloed van de ontwikkeling op gedrag 

Er is geen duidelijke grens tussen 'normaal' en afwijkend gedrag bij kinderen. Want alle kinderen gedragen zich weleens agressief, of zijn weleens angstig. Veel gedrag dat passend is bij een bepaalde leeftijd, wordt problematisch als een kind ouder is, en als het gedrag botst met de omgeving. Bij peuters vinden we het bijvoorbeeld niet raar als ze op de grond gaan liggen huilen als ze iets niet mogen. Bij een kind van tien verwachten we ander gedrag. En gedrag dat op het eerste gezicht problematisch lijkt, past soms bij de ontwikkelingsfase van een kind. Dat gedrag kan dus ook weer overgaan.

Veel problemen van volwassenen zijn vaak al begonnen in de jeugd, en vooral in de adolescentie. Het is daarom wel belangrijk om deze problemen serieus te nemen en kinderen en jongeren te ondersteunen bij hun ontwikkeling. Zij moeten zichzelf leren kennen en leren omgaan met lastige aspecten van het leven. Stimulerende omgevingen, warme sociale relaties en ruimte om te leren en te experimenteren zijn belangrijk om zich te ontwikkelen en veerkrachtiger te worden.

De ontwikkeling van kinderen loopt niet in een rechte lijn. Het is een dynamisch proces, waarin aanleg, gedrag en de omgeving elkaar voortdurend beïnvloeden. De verschillende ontwikkelingsgebieden, zoals taal, emoties, motoriek en zelfregulatie, staan niet los van elkaar. Ze hangen met elkaar samen. Een kind dat moeite heeft met het omgaan met emoties, kan bijvoorbeeld ook minder goed leren, omdat stress invloed heeft op het leren.

Ook verloopt de ontwikkeling niet stap voor stap. Soms kan een kleine gebeurtenis ineens veel invloed hebben. Een kind kan zich maandenlang goed staande houden op school, ondanks leerproblemen of sociale druk. Maar na een kleine tegenslag, zoals een slecht cijfer of ruzie met een klasgenoot, kan het ineens vastlopen. Dat ene moment kan dan 'de druppel' zijn in een situatie die al onder spanning stond.

Wat kun je met deze kennis in de praktijk? 

Omdat veel factoren het gedrag van kinderen beïnvloeden, zijn er ook veel mogelijkheden voor verandering. Soms kan een kleine aanpassing al een groot verschil maken. Zoals een rustige plek op school om huiswerk te maken. Of een steunende relatie met een buurman. Ook schoolprogramma's, buurtinitiatieven en maatschappelijke maatregelen tegen bijvoorbeeld armoede kunnen bijdragen aan het welbevinden, de mentale gezondheid en het gedrag van kinderen.

Het is belangrijk een goed beeld te krijgen van de risicofactoren en beschermende factoren die meespelen bij een kind. Hierbij gaat het om kenmerken en vaardigheden van een kind, en van diens omgeving.