Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren

Voordat kinderen de puberteit ingaan, ontwikkelen zij zich al op seksueel gebied. Ze krijgen geleidelijk seksuele en romantische relaties en doen seksuele ervaringen op. Ze ontdekken of ze op mannen, vrouwen, allebei of geen van beiden vallen. Ze experimenteren en leren zo wie ze zijn en wat ze fijn vinden. Dat is een spannende fase, ook voor de volwassenen om de jongeren heen. Want wat is normaal op welke leeftijd en wanneer is er reden om je zorgen te maken? En wat kun je doen als je je zorgen maakt?

Experimenteren

Over het algemeen geldt voor de normale seksuele ontwikkeling dat kinderen en jongeren veel experimenteren om hun lichaam en identiteit te leren kennen. Zolang er sprake is van vrijwilligheid, een gelijkwaardige relatie en zolang niemand pijn wordt gedaan, hoeft er niet direct reden te zijn tot zorg. 

Seksuele ontwikkeling 0 tot 6 jaar 

Vanaf 15 maanden kunnen kinderen al seksuele responsen vertonen, zoals blozen, zweten, een verhoogde ademhaling en jongetjes kunnen een erectie krijgen. Hier zijn geen volwassen seksuele gevoelens aan gekoppeld. Het aanraken van de eigen geslachtsdelen is normaal en gezond, kinderen leren hun lichaam kennen. Ook hebben kinderen interesse in de geslachtsdelen van anderen, ze willen weten tot welke sekse zij behoren.  

Kinderen leren in deze leeftijdsfase wat de sociale normen en waarden zijn. Ze moeten nog leren welk gedrag wel en niet gepast is in het openbaar, dus wees niet bang om dit met ze te bespreken. 

Seksuele ontwikkeling 6 tot 12 jaar 

Kinderen tussen de 6 en 12 jaar worden zich meer bewust van de mening van anderen en gaan ook hun lichaam vergelijken met dat van anderen. Ze kunnen verlegen zijn omtrent naakt zijn, ze worden verliefd, en kunnen ook al seksuele opwinding ervaren. Het aanraken en stimuleren van de eigen geslachtsdelen is normaal, sommige kinderen beginnen voor de puberteit met masturbatie. Het tonen, aanraken en onderzoeken van geslachtsdelen van een ander neemt vanaf het 10e/11e jaar af. Kinderen gaan dan vaker op internet naar informatie of plaatjes zoeken over seksualiteit.  

Seksuele ontwikkeling 12 tot 23 jaar 

Vanaf het begin van de puberteit nemen nieuwsgierigheid en aantrekkingskracht toe. Rond de 12 en 13 jaar zijn de meeste jongeren wel eens verliefd geweest. Op ongeveer 14,5-jarige leeftijd heeft de helft van de jongeren ervaring met masturbatie. Veel jongeren krijgen tussen hun 15e en 18e een eerste vaste relatie. Rond hun 15e heeft de helft van de jongeren al eens getongzoend en rond hun 18e heeft de helft van de jongeren ervaring met geslachtsgemeenschap.  

De volgorde van seksueel gedrag verloopt voor driekwart van de jongeren stapsgewijs. Ze starten met tongzoenen en strelen. Hierna volgt de stap van het strelen van het bovenlichaam, boven en onder de kleding. Later volgt het aanraken van de geslachtsdelen. Tenslotte zetten ze de stap naar geslachtsgemeenschap. 

Om wat voor gedrag moet ik me zorgen maken? 

Opgroeien gaat met vallen en opstaan. Gedrag kan normaal en gezond zijn, maar toch botsen met gedragsnormen in de samenleving. Het is niet ongezond dat een kind van 5 geïnteresseerd is in de geslachtsdelen van een leeftijdsgenootje, maar het is ook niet vreemd als je dit gedrag toch wil corrigeren. Kinderen leren wat wel en niet gepast is, hoort bij de opvoeding.

Twijfel je? Dan kun je jezelf drie vragen stellen:

  • Is het gedrag passend bij de leeftijd? Denk aan de normale ontwikkeling zoals hierboven beschreven.
  • Is er sprake van een significant leeftijds- en/of machtsverschil tussen de betrokkenen? Een kind van 4 en een kind van 8 zijn in andere fasen van de ontwikkeling. Gedrag dat voor de één passend is, is misschien voor de ander niet passend. Of is het ene kind populair in de groep en de ander een buitenbeentje? Dat kan voelen als een machtsverschil.
  • Was het gedrag vrijwillig voor alle betrokkenen? Ga na of de betrokkenen het zelf wilden. Was er geen sprake van (lichte) dwang of drang?

Andere gedragingen zijn belangrijk om af te leren of te verbieden, of kunnen aanwijzingen geven voor problematiek. Bijvoorbeeld:

  • Als er sprake is van seksueel gedrag zonder toestemming van alle betrokkenen, door middel van misleiding, chantage of vanuit een ongelijkwaardige machtsverhouding. 
  • Als het seksuele gedrag lichamelijke, emotionele of psychische schade veroorzaakt bij betrokkenen.
  • Als een kind zichzelf pijn doet of beschadigt. Bijvoorbeeld door het inbrengen van gevaarlijke voorwerpen in de geslachtsdelen.
  • Veelvuldige stimulatie van de eigen geslachtsdelen. Bij kinderen onder de 6 jaar kan dit een aanwijzing zijn voor verwaarlozing of seksueel misbruik, maar dit is nooit het enige symptoom: er zullen altijd ook andere aanwijzingen zijn. Vanaf 6 jaar is veelvuldige stimulatie niet schadelijk, tenzij het kind dagelijks; meerdere malen per dag; voor een periode langer dan zes aaneengesloten maanden masturbeert; én dit gedrag de ontwikkeling van het kind verstoort.  

Effectieve interventies

Er zijn verschillende erkende interventies die kunnen helpen bij bevorderen van een gezonde seksuele ontwikkeling, of bij voorkomen of verminderen van grensoverschrijdend gedrag. Deze zijn te vinden in de databank Effectieve Interventies.

Daarnaast kun je ook interventies met betrekking tot seksuele gezondheid zoeken in Loket gezond leven, de databank van het RIVM.

Richtlijn Seksuele ontwikkeling voor jeugdhulp en jeugdbescherming Richtlijn Seksuele ontwikkeling voor JGZ Gids ‘Vlaggensysteem voor ouders’ van Sensoa Luister ook bijvoorbeeld de podcast-aflevering ‘Seksuele opvoeding van kinderen’ van Podje OpvoedenTalk About Sexuality (TAS) heeft als aanvulling op het Vlaggensysteem het ‘Vlaggensysteem op een bordje’ ontwikkeld voor jeugdigen en jongvolwassenen met een LVB.

Alle pagina’s over grensoverschrijdend gedrag

Naar het overzicht

Marthe van Voorst van Beest