Professionals in het onderwijs

Kinderen en jongeren beleven deze tijd verschillend, ook is er een verschil in ontwikkeling. Daarom is er aandacht nodig voor de ontwikkeling én het welbevinden. Op deze pagina vinden leerkrachten, docenten, intern begeleiders, ondersteuningscoördinatoren, schoolleiders en beleidsmedewerkers handige tools voor het bieden van onderwijs. Ook vind je alle informatie over het Nationaal Programma Onderwijs en het uitvoeren van de schoolscan.

In de klas

Er is eerst aandacht nodig voor het welbevinden van kinderen en jongeren, zodat zij daarna tot ontwikkeling kunnen komen. Maak hier ruimte voor tijdens de overdracht naar het volgende leerjaar of vervolgonderwijs. Plan  momenten in en heb oprechte aandacht voor welzijn van de leerling. Hoe zitten zij in hun vel? Hoe kijken zij naar de overgang naar het volgende schooljaar? Hoe gaan ze de vakantie in? Vraag hoe ze deze tijd beleven. Wat houdt hen bezig? Maak ruimte voor de mooie en nuttige levenslessen die kinderen hebben opgedaan. Zo kan de zelfstandigheid vergroot zijn en een nieuwtalent ontdekt. Zoek momenten voor open gesprekken en observeer de leerlingen tijdens de lessen en pauzes. Blijf beschikbaar en betrokken, want zo krijg jij zicht op het welbevinden van alle leerlingen in de klas en krijgen zij de kans hun verhaal te doen. 

De crisis brengt voor kinderen en jongeren onzekerheid, stress en spanningen met zich mee. Heb je een vermoeden dat een leerling eenzaam is, geïsoleerd raakt of vaak somber is? Maak het bespreekbaar in de klas, met de leerling en ouders en deel jouw zorgen en denk mee over passende oplossingen. Kijk hierbij ook naar het korte termijn. Hoe kan een leerling de vakantie prettig doorkomen? Zoek eerst oplossingen binnen het netwerk van de leerling. Laat hen bijvoorbeeld wat afspraken maken met medeleerlingen en een jeugdwerker. Pubers bevinden zich nu in twee crisissen, zij hebben de interactie met hun medeleerlingen hard nodig voor hun identiteitsontwikkeling. De school kan hierbij hulp bieden door contact te houden, leerlingen zelf in te schakelen en gebruik te maken van de bestaande ondersteuningsstructuur. Deze en andere tips vind je in het webinar of de podcast van Steven Pont. Je kunt zelf ook wat vaker afspreken met een leerling om zicht te houden op het welbevinden, bijvoorbeeld in de laatste week van de vakantie bij het opstarten van het nieuwe schooljaar of af en toe bellen of appen.

Wil je tips voor het gesprek met kinderen en jongeren over hun mentale welbevinden of wat je hen kunt aanraden? Lees dan de pagina: Oog voor het mentaal welbevinden van kinderen en jongeren.

Wil je inspiratie en concrete handvatten om binnen de klas en in het team preventief aan de slag te gaan met de sociaal emotionele ontwikkeling en welbevinden? Bekijk dan deze handreiking.

Wat kun je morgen in de les doen om het welbevinden te bevorderen?

  • Vraag actief naar gevoelens en belevenissen en doe ontspanningsoefeningen
  • Wijs jongeren op informatiebronnen zoals apps en websites waar zij meer kunnen lezen over mentaal welbevinden.
  • Zoek naar laagdrempelige mogelijkheden die passen bij de leerling: organiseer steun vanuit het sociale netwerk van de leerling, zoek in de klas of school een buddy die leerlingen kan ondersteunen. Tips voor jongeren lees je ook op de pagina Tips tegen je coronadip. Meer tips over het ondersteunen van het mentaal welbevinden vind je op de website van de VO-Raad.

Ontwikkeling en ondersteuning in beeld

Krijg zicht en grip op de actuele ontwikkeling van kinderen. Neem de tijd om te observeren, leerling- en oudergesprekken te voeren en tijdens de lessen, leswisselingen en vrije momenten alert te zijn op het gedrag en de interactie tussen leerlingen. De leer- en ontwikkelvragen lopen uiteen. De ene leerling laat vertraging zien, de andere loopt gelijk op of sneller. Dit kan op didactisch vlak zijn, maar geldt ook voor de sociale en emotionele ontwikkeling.

Breng in kaart welke vragen en leerdoelen er zijn. Zet hierbij de leerling centraal. Laat leerlingen bijvoorbeeld een presentatie geven over hun ontwikkeling. Laat hen vertellen welke ondersteuning zij nodig hebben en wat hun toekomstdoelen zijn. Dit kunnen zij presenteren aan hun ouders, docent en mentor en vormt een mooie start van een ontwikkelgesprek. Wat zegt de leerling zelf? En wat zie jij? Wat valt ouders op? Samen kom je tot een goede inschatting van wat nodig is de komende tijd.

Realiseer je, dat jouw houding en woordgebruik de toon zetten. Ga positief om met de ontwikkelvragen en doelen. Formuleer deze zo oplossingsgericht mogelijk.

Stap niet in de valkuil van 'selffulfilling prophecy', als een leerling vaak hoort dat kinderen nu een onderwijsachterstand hebben, gaan zij zich daarnaar gedragen en zie je de positieve levenslessen niet meer. Stimuleer in je taalgebruik en houding daarom de motivatie en het zelfvertrouwen van kinderen. Blijf oog houden voor de veerkracht van leerlingen, in welke situatie zij ook zitten.

Veerkracht

Veerkracht is een belangrijke pijler bij het omgaan met stress. Daarom is het goed om in de lessen bij te dragen aan de veerkracht van leerlingen en hen te leren om te gaan met veranderingen en levensvragen. Geef hen hiervoor de vrijheid om te kunnen ontdekken en te oefenen, maar bied ook regels en kaders waarmee je rust en veiligheid creëert. Let op de ontwikkelfase van de leerling en zorg dat jouw verwachtingen en kaders daarbij passen. Inspelen op veerkracht doe je onder andere door in te spelen op de situatie die zich voordoet, het versterken van het steunnetwerk en het bieden van perspectief. Stel vragen als: bij wie voel jij je veilig? Bij welke mensen kun jij jezelf zijn? Wie bieden jou steun? Wie gaan er graag met jou om? Wie luistert er naar jou? Om zo de veerkracht van kinderen te kunnen inschatten en hen daarover zelf te laten nadenken.

Wil je meer concrete tips voor het werken aan veerkracht? Of wil je weten hoe je met de helft van de kinderen in de klas kunt blijven werken aan een groepsgevoel? Je leest het in het artikel Varen op veerkracht

Pedagogisch klimaat

Door de wisselingen en vakantie zijn de verhoudingen in de groep misschien veranderd en kan dit spanning opleveren tussen groepen en individuen. Je merkt dit in de lessen, in de school en daarbuiten. Wees je ook bewust van de gebeurtenissen in de online en offline wereld. Praat hierover met de leerlingen op groepsniveau, maar laat het ook terugkomen in individuele gesprekken. Vraag wat leerlingen zien en horen. Wat vinden zij van de gesprekken in de klassenapp? Hoe is de sfeer daarin? Vinden zij de aanspreektoon prettig? Voelen zij zich er thuis?

Bespreek wat daar de regels en omgangsvormen zijn. Laat dit terugkomen in de reguliere lessen, zodat het geen verscholen wereld wordt. Betrek bij het creëren van een veilige school ouders en de sociale partners. Zij zien de leerlingen ook in andere situaties, bijvoorbeeld thuis en in de wijk. Samen kun je leerlingen coachen en gesprekken voeren met ouders en leerlingen.

Wil je meer weten over (online) pesten? Bekijk het dossier Pesten.

Duurzaam contact met ouders

Goed en duurzaam contact met de ouders van je leerlingen is belangrijk voor de ontwikkeling van leerlingen. Door de coronamaatregelen in en rond school vindt het contact met ouders minder vanzelfsprekend plaats. Juist nu is het van belang om dat contact actief te onderhouden. Zoek digitale alternatieven voor de reguliere contactmomenten, zoals op het schoolplein, 10-minutengesprekken en ouderavonden. Of bel wat vaker met ouders.

De huidige situatie kan steeds nieuwe vragen en onzekerheden opleveren, bijvoorbeeld over de gezondheid of veiligheid van het kind. Ga daarom met ouders in gesprek en erken hun zorgen. Bespreek wat een passende oplossing voor het gezin is en sluit aan bij de mogelijkheden van het gezin. Voor kinderen is het belangrijk dat jij met ouders in gesprek blijft over de angsten, twijfels en vragen die spelen én dat je successen samen deelt.

Het Nederlands Jeugdinstituut biedt ook informatie voor ouders, waar je hen naar kunt verwijzen. Bijvoorbeeld over mediagebruik.

In en om de school

Zet het welbevinden van de kinderen en jongeren in de school centraal. Houd hen in de gaten als ze pauze hebben, in de gangen spelen of rond hangen en op het schoolplein als ze aankomen of naar huis gaan. Maak een praatje en wees zichtbaar en benaderbaar. Hierdoor kunnen ze jou opzoeken als ze steun nodig hebben. In de documentaire van het Stanislas vmbo-college in Delft vertellen jongeren, docenten en jongerenwerkers vertellen hoe zij het welbevinden centraal zetten.

Om het beste zicht te krijgen op de ontwikkelingsbehoeften van je leerlingen werk je samen met partners, zoals: de jeugdarts, wijkagent, jongerenwerkers en de sociale teams. Ga met elkaar in gesprek om te kijken welke bestaande structuren aanwezig zijn binnen de school en waar je informatie kunt ophalen. Het einde en de start van het nieuwe schooljaar zijn mooie momenten voor reflectie en het opstellen van samenwerkingsdoelen. Wil je meer lezen over de samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp? Ga naar de pagina verbinding onderwijs-jeugdhulp.

Sociale veiligheid

Wees weer scherp op de sfeer, regels en routines in de school en zorg samen voor een sociaal veilige omgeving door heldere afspraken te maken en toezicht te houden. Communiceer hier helder over naar ouders en leerlingen via de schoolwebsite, nieuwsbrief, mailgroepen en door de regels te blijven benoemen.

Meer informatie over het werken aan de sociale veiligheid in de school vind je op de website van Stichting School & Veiligheid.

Veilig en gezond

Hoe gaat het eigenlijk met jou en je collega’s? Houd jezelf in de gaten en zorg voor elkaar. Lees meer hierover mee op de pagina: Hoe houd je jezelf gezond als professional?

Blijf alert op algemene coronamaatregelen, was regelmatig je handen, houd anderhalve meter afstand, blijf thuis bij klachten en laat je testen. Lees op de pagina Contact en omgang op school meer over de regels. Bekijk informatie over het testbeleid op: Vragen over het testbeleid.

Specifieke doelgroepen

Nu de meeste kinderen weer naar school kunnen, blijft aandacht nodig voor groepen waarbij dit niet of nauwelijks mogelijk is. Bijvoorbeeld chronisch zieke kinderen of kinderen die een ernstige zieke ouder hebben. Deze gezinnen zitten soms al lange tijd in zelfisolatie en worstelen met tegengestelde belangen. Ouder: 'Ik wil fysiek onderwijs voor mijn kind, maar geen besmetting in het gezin. Een besmetting kan voor ons namelijk levensbedreigend zijn. Wat kan ik doen?' Ingrijpende situaties, die vragen om begrip en maatwerk van het onderwijs en de ondersteuningspartners. 

Sommige kinderen en een groot deel van de jongeren volgt nog (deels) thuisonderwijs. Denk bijvoorbeeld aan kinderen van ouders met een taalbarrière. Zorg ervoor dat je als professional:

  • telefonisch of digitaal met de leerling afspreekt om een weekplanning te maken;
  • de leerling helpt bij het thuisonderwijs;
  • de ouders bij de gesprekken over de weekplanning betrekt, zodat zij daar verantwoordelijkheid voor voelen;
  • ondersteuning biedt voor inhoudelijke vragen over het huiswerk.

Voor kinderen die nieuw zijn in Nederland en die extra ondersteuning goed kunnen gebruiken, is er Thuisonderwijsmaatjes. Ervaren Nederlanders helpen deze kinderen op afstand bij hun thuisonderwijs, door bijles te geven, te helpen met de computer, of mee te kijken naar dag- en weekplanningen. 

Kansrijk adviseren en plaatsen

De komende periode is het van belang om kinderen kansrijk te adviseren en te plaatsen. Gaat het om een schooladvies? Geef het kind het voordeel van de twijfel. Kijk naar de mogelijkheden en ontwikkelkansen. De ontwikkeling van kinderen is een gezamenlijke verantwoordelijkheid en zal vragen om innovatieve ideeën voor extra ontwikkeltijd. Doe dit niet alleen, zoek andere scholen op, bevraag collega's en zorg er samen voor dat kinderen zich gezien voelen en blijvend kunnen ontwikkelen, nu en in de toekomst.

Op deze pagina vind je handige informatie over het waarborgen van kansen voor alle leerlingen en de overgang van het primair onderwijs naar het voortgezet onderwijs.

School en beleid

Nationaal Programma Onderwijs

Om leerlingen die geraakt worden door de coronamaatregelen gelijke kansen te blijven bieden, investeert het kabinet 8,5 miljard euro in het onderwijs. Dit staat in het Nationaal Programma Onderwijs. Elke school in het primair, voortgezet en speciaal onderwijs krijgt middelen om leerlingen gericht te helpen. Scholen die veel leerlingen hebben in kwetsbare omstandigheden, krijgen verhoudingsgewijs meer middelen.  

De schoolscan

Om zicht te krijgen op de impact van de coronamaatregelen op de ontwikkeling en de benodigde ondersteuning, maakt de school een analyse oftewel een schoolscan. Hierin breng je de verschillende ontwikkelgebieden in kaart. Denk aan de cognitieve ontwikkeling, waaronder praktijkvorming, maar ook de sociaal-emotionele ontwikkeling en het welbevinden. Je kunt zelf bepalen op welke manier je de schoolscan uitvoert. Op de NPO-overzichtspagina vind je relevante informatie per onderwijsniveau en de menukaart met kansrijke interventies over bijvoorbeeld de executieve functies, maar ook de (extra) inzet van personeel en ondersteuning.

Realiseer je dat de schoolscan niet iets nieuws is, maar past bij het kwaliteitszorgbeleid van de school en het bestuur. Het sluit aan bij de bestaande ondersteuningsstructuur van de school. Denk daarom samen met o.a. de schoolarts, de schoolmaatschappelijk werker, de jeugdwerkers en de cultuur-en sportcoaches na over de brede impact van de crisis op het leven van kinderen. Bespreek samen de mogelijkheden en behoeften van de leerlingen, ouders, school en partners, en blik vooruit op de intensivering van bestaande of nieuwe interventies. Dit helpt om focus aan te brengen en zo het juiste aanbod te bieden.

Op de site van het onderwijs OMT vind je adviezen over o.a. het in kaart brengen van de actuele cognitieve ontwikkeling van leerlingen en zomerscholen. Kijk ook naar hoe het Meander College de voortgang van leerlingen meet.

Welke concrete adviezen staan in het stappenplan van de schoolscan?

  • Een brede scan over alle leer- en ontwikkelgebieden van alle leerlingen is niet haalbaar. Breng een prioritering aan.
    • Prioriteer de leergebieden door de focusdoelen van SLO als uitgangspunt te nemen.
    • VO: Breng op afdelingsniveau een prioritering aan in vakken en kijk binnen de sectie welke onderwerpen van het vakgebied prioriteit hebben
    • Gespecialiseerd onderwijs: De leer- en ontwikkelingslijnen waarin de kerndoelen zijn uitgewerkt zijn hulpmiddelen.
  • Analyseer ook leer- en ontwikkelgebieden die niet standaard beoordeeld worden via toetsing/zijn opgenomen in het leerlingvolgsysteem, maar die in de huidige tijd wel extra van belang zijn, bijvoorbeeld welbevinden en motivatie.
  • Kijk in bekende systemen, zoals een leerlingvolgsysteem of kwaliteitszorgsysteem, over welke gegevens je al beschikt om de ontwikkeling van leerlingen op deze leer- en ontwikkelgebieden in beeld te brengen.
  • Maak gebruik van de expertise en capaciteit buiten de school, bijvoorbeeld bij andere scholen, het schoolbestuur, het samenwerkingsverband (bijvoorbeeld een netwerk van zorgondersteuners), jeugdzorg en GGD.
  • Kijk tijdens de analyse van de gegevens vooral naar de ontwikkeling van leerlingen ten opzichte van zichzelf (vóór corona).
  • De overzichten die met leerlingvolgsystemen te maken zijn bieden diverse mogelijkheden om vergelijkingen in beeld te brengen. Voor eventuele vragen of hulp daarbij kunt je bij de aanbieders van deze systemen terecht, of bijvoorbeeld bij een bovenschools kwaliteitszorgmedewerker.
  • Denk na over mogelijke verklaringen voor opvallende zaken uit de analyse om te bepalen waar aangrijpingspunten zitten voor ontwikkeling.
  • Heb in de analyse ook oog voor de belastbaarheid en behoeften van het team.
  • Deel de conclusies uit de schoolscan met de teams, de medezeggenschapsraad, de ouders, zorgpartners om de school, de gemeente en het schoolbestuur.
  • Beantwoord bij de start van het nieuwe schooljaar 2021/2022 een aantal vragen over de scan en het schoolprogramma. Het ministerie van OCW stelt deze vragen t.z.t.
  • Leg via het jaarverslag verantwoording af over de uitvoering en resultaten van het schoolprogramma en de besteding van de middelen.

De schoolscan en welbevinden

Op korte termijn is het belangrijk om goed in kaart te brengen op welke gebieden van welbevinden er momenteel zorgen zijn. Onder welbevinden verstaan we een positief gevoel en positief in het leven (kunnen) staan, zelfvertrouwen, doorzettingsvermogen en energie, een gevoel dat je ertoe doet , het ervaren van steun uit de omgeving, het goed weten omgaan met je eigen emoties. Hoe het nu staat met het welbevinden van de leerlingen verschilt per school, klas en kind. In het kader van de schoolscan is het aan te bevelen om eerst als schoolteam (samen met je ondersteuningsteam) een globale inschatting te maken. Kies vervolgens samen met het kind, ouders en samenwerkingspartners een passende interventies. Wil je weten welke interventies erkend zijn? Ga naar de databank Effectieve Jeugdinterventies.

Hoe weet je of een sociale vaardigheidstraining effectief is? Check op effectieve elementen, zoals: oefenen en psycho-eductie. Meer hierover vind je in het artikel ‘Een superkind na zes lessen, dat kan natuurlijk niet’.

Er zijn verschillende domeinen waar de school op kan inzetten als het gaat om het welbevinden van leerlingen. Denk aan: de aanwezigheid in de (online) lessen, energie, concentratie, contact met leeftijdgenoten, contact met docenten, motivatie voor school, omgaan met emoties, algemene stemming, gevoel van eigen kunnen (‘self-efficacy’), veerkracht van het kind en zijn gezin. Analyseer wat er voor jouw leerlingen nu nodig is. Om vanuit die analyse te komen tot een interventie is er voor scholen een praktijkkaart Welbevinden ontwikkeld. Hierdoor krijg je zicht op de prioriteiten en kun je bepalen welke interventie nu nodig is.

Welke instrumenten zijn er om concreet aan de slag te gaan met mentaal welbevinden op school?

Er bestaan veel instrumenten en nieuwe instrumenten zijn in ontwikkeling. Enkele suggesties zijn:

FAQ  

Hoe kom ik tegemoet aan de verschillende leer-en ontwikkelniveaus in de klas?

Onderzoek met welk niveau kinderen nu verder gaan. Creëer ruimte voor extra instructie- en oefenmomenten in kleine groepen, zodat leerlingen jouw aandacht en instructie volop kunnen benutten. Zet de kwaliteiten van het team effectief in. Laat bijvoorbeeld de rekenexpert digitaal instructies geven aan verschillende groepen. Trek ook de lijn door naar de thuissituatie. Zorg dat de kinderen zoveel mogelijk zelfstandig uit de voeten kunnen met huiswerk en betrek ouders hierbij. Meer tips voor differentiatiemogelijkheden vind je in dit hulpdocument van het NIP.

Hoe kan de school zich goed voorbereiden op het komende schooljaar?

Ontwikkel samen met de ondersteuningspartners scenario’s. De komende periode vraagt van je school veel flexibiliteit. Om enigszins voorbereid te zijn, kun je samen met collega's nu alvast antwoorden bedenken op de volgende vragen:

  • Wat is er nodig op de school goed en veilig te openen?
  • Welke lesstof heeft herhaling nodig en heeft het komende half jaar prioriteit?
  • Wat doen we als veel leraren ziek zijn?
  • Hoe kunnen we leraren die thuis op hun testuitslag wachten goed inzetten?
  • Zijn er creatieve manieren voor groepsvorming in de klas én online?
  • Welke partners moeten we weer actief aan de school verbinden om zo nodig snel de juiste hulp te activeren voor kinderen in kwetsbare posities?
  • Hoe gaan we op school om met de naderende feesten, schooluitjes en vakanties?

Welke instrumenten hebben duurzaam effect op het mentaal welbevinden van mijn leerlingen en kan ik gebruiken?

Het meest effectief zijn integrale programma’s die over een langere tijd zijn uitgespreid, waarbij leerkrachten goede training krijgen, ouders ondersteuning krijgen in de opvoeding en leerlingen ondersteund worden in sociaal-emotionele ontwikkeling en psychisch welbevinden. Bij een brede of integrale aanpak wordt iedereen in en om de school betrokken: schoolleiding, leraren, leerlingen, ouders/opvoeders, wijk en de jeugdhulp. Het ondersteunen van leerlingen met extra ontwikkelbehoeften kunnen scholen niet alleen. Daar is deskundigheid bij nodig, wat een goede samenwerking tussen scholen en de jeugdhulppartijen rondom de scholen van groot belang maakt.

Hier zijn de nodige handreikingen en handvatten voor beschikbaar (via het landelijke ondersteuningsprogramma Welbevinden op School gericht op PO en VO: www.welbevindenopschool.nl). Zie bijvoorbeeld de handreiking ‘Bevordering mentale gezondheid jeugd’ voor scholen en gemeenten (klik hier).

Welke steunpakketten van overheid zijn er en waar kan ik gebruik van maken?

Op de webpagina Overzicht steunpakketten voor jeugd vind je een overzicht van alle steunpakketten van de overheid voor de jeugd.

Lees ook

Jouw reactie

Heb je vragen of opmerkingen over de informatie over omgaan met de gevolgen van het coronavirus op onze website? Dan kun je reageren via coronavirus@nji.nl. Hiermee kunnen we de informatie op onze website actualiseren.