'Luisteren naar kind in pleegzorg vraagt om bescheiden houding van volwassenen'

De stem van kinderen in de pleegzorg wordt nog te weinig gehoord. Daardoor hebben ze te weinig invloed op grote en kleine beslissingen in hun leven, stelde Clementine Degener in haar lectorale rede op 5 maart. 'Echt luisteren naar kinderen in de pleegzorg begint bij onszelf. Het vraagt een reflectieve en bescheiden houding van volwassenen.'

Clementine Degener is lector Stem van Kinderen in de Pleegzorg. Haar lectoraat is een samenwerking van de Hogeschool Rotterdam en het Nederlands Jeugdinstituut. Als lector wil Degener eraan bijdragen dat pleegkinderen en eigen kinderen van pleegouders zich gezien, erkend en serieus genomen voelen en betrokken zijn bij alle beslissingen in hun leven.

Recht om mening te vormen en uiten

In de rechtbank, bij pleegzorgorganisaties en in pleeggezinnen wordt de stem van kinderen onvoldoende gehoord, vertelt Degener. 'Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind geeft kinderen het recht om een mening te vormen over dingen die hen aangaan en om die mening te uiten. Onvoldoende luisteren naar kinderen in de pleegzorg is dus in strijd met het verdrag. Wanneer we naar kinderen luisteren en hen serieus nemen, erkennen we kinderen als mensen met dezelfde rechten als iedereen. Dat is essentieel voor de ontwikkeling van hun zelfrespect. Ze weten dan: ik ben het waard om gehoord te worden.'

Vragen wat een kind wil

'Luisteren naar kinderen in de pleegzorg is veel meer dan vragen wat een kind wil', zegt Degener. 'Die vraag stellen is essentieel, maar het is voor kinderen lang niet altijd makkelijk om die te beantwoorden. Pleegkinderen durven bijvoorbeeld niet altijd te zeggen wat ze denken omdat ze bang kunnen zijn voor de gevolgen. 'Moet ik misschien ergens anders gaan wonen als ik dit vertel?' Dit vraagt om investeren in relaties waar vertrouwen ontstaat. Wanneer kinderen weten dat ze erop kunnen vertrouwen dat er iets met hun stem wordt gedaan, waarbij ook ruimte en erkenning is voor hun angsten of verdriet, zullen zij eerder hun verhaal vertellen.'

De machtsposities van volwassenen en kinderen spelen hierbij een belangrijke rol, zegt Degener. 'We moeten ons bewust zijn van de manier waarop kinderen in de pleegzorg in een gemarginaliseerde positie geplaatst kunnen worden, ook binnen gezinnen en vanuit organisaties. Als je hebt ervaren dat wat je zegt of wie je bent er niet toe doet – op school, bij ouders of pleegouders – dan zeg je niet snel wat je vindt, ook wanneer iemand dat vraagt. Als professional, ouder of pleegouder moet je je bewust zijn van je positie in relatie tot het kind, en daarop reflecteren. Bescheidenheid is daarbij een belangrijke voorwaarde.'

Leefwereld van kinderen

'Daarom is het belangrijk dat pleegzorgprofessionals bewegen naar de leefwereld van kinderen, en zich afvragen: onder wiens voorwaarden vindt een gesprek eigenlijk plaats? Vraag kinderen dus niet om zich aan te passen aan de agenda en de systeemwereld van de organisatie, maar zorg ervoor dat de systeemwereld dienend is voor de leefwereld van kinderen. Wat hebben kinderen nodig? Hoe kunnen en willen zij zich uiten? Stel, je bent in een ruimte met een jongen van 8 die onder de tafel gaat zitten. Zeg je dan: ga eens op de stoel zitten, want ik wil met je praten? Of luister je naar de non-verbale taal van het kind, en handel je daarnaar?'

Veel pleegzorgmedewerkers kunnen goed werken vanuit de leefwereld van kinderen, heeft Degener gemerkt. 'Zij ervaren de systeemwereld vaak wel als iets dat hen belemmert. Daardoor zie je te vaak het tegenovergestelde gebeuren. Zo vertelde een pleegzorgprofessional: Ik moet zo veel vragen stellen aan een kind, dat ik er niet eens aan toe kom om echt een relatie op te bouwen. En ik vraag me dan wel eens af wat de betekenis is van de antwoorden die ik krijg en vervolgens noteer in ons systeem.'

Relationele benadering

We moeten ervoor waken dat spreken met en luisteren naar kinderen geen stap is in een bureaucratisch proces, zegt Degener. Daarom pleit ze voor een relationele benadering, waarbij ruimte ontstaat voor het verhaal en perspectief van kinderen. 'Dat vraagt ook om ruimte en tijd bij professionals.'

'Als lectoraat gaan we met deze en andere thema's aan de slag. We verrichten praktijkgericht onderzoek, gericht op het verbeteren van het handelen in de praktijk. Dit doen we samen met jongeren die in een pleeggezin hebben gewoond, ouders, pleegouders, professionals, onderzoekers en studenten.'

Gelijkwaardige relaties

Degener hoopt dat huidige en toekomstige jeugdprofessionals steeds meer gaan reflecteren op hun positie in relatie tot die van kinderen, en steeds beter leren werken vanuit gelijkwaardige relaties. 'Geen beslissingen over kinderen, maar met en door hen. Als dat lukt, verandert er echt iets. Pleegzorg draait altijd om menselijke interactie. Als we allemaal relaties en interacties centraal stellen, hebben we al veel bereikt.'

Meer informatie

Verborgen stemmen. Lectorale rede Clementine DegenerBericht Hogeschool Rotterdam