• WERKEN AAN DE KWALITEIT
  • VAN DE JEUGDSECTOR
Gedragsproblemen

Wat kan de leerkracht doen?

Voor de aanpak van kinderen met gedragsproblemen is geen wetenschappelijk ‘toverstokje’ voorhanden. Kwalitatief hoogstaand onderwijs - uitdagend, contextrijk, op maat van de doelgroep - is de belangrijkste en meest effectieve preventie. De preventie en aanpak van gedragsproblemen staat en valt met een positieve, actieve grondhouding, effectieve instructie en effectief klassenmanagement.

Voorkomen probleemgedrag

Voor effectief klassenmanagement zijn onderstaande anticiperende maatregelen - die gericht zijn op het voorkomen van probleemgedrag - van belang:

Alertheid, orkestratie en flexibiliteit

Met alertheid en orkestratie wordt de vaardigheid bedoeld om je bewust te zijn van de verschillende zaken die tegelijkertijd in een groep spelen. De leerkracht is in staat te anticiperen, vooruit te lopen op dingen die zouden kunnen gebeuren en handelt snel wanneer dat nodig is. Een andere belangrijke vaardigheid van de leerkracht is om op een flexibele manier verschillende dingen tegelijk te doen. Ook moet de leerkracht weten hoe leerlingen het beste te motiveren zijn. Dit vergt zicht op hun onderwijsbehoeften.

Plannen en faseren van leeractiviteiten

Dit uit zich bijvoorbeeld in het goed kunnen plannen van het begin en het einde van een activiteit, de tijd die nodig is voor het opruimen en de overgang naar de volgende activiteit. Tijdens de les blijft de leerkracht de leerlingen richten op de bedoeling van de les zodat ze het spoor niet kwijtraken.

Gebruik van tijd

De manier waarop de beschikbare tijd gebruikt wordt in een groep is zeer belangrijk. Er is een sterk verband tussen actieve en effectieve leertijd van de leerling en de organisatievaardigheid van de leerkracht. Leerlingen moeten weten wat er van hen verwacht wordt en moeten zich niet gaan vervelen.

Punctualiteit en goede routines

Punctualiteit van de kant van de leerkracht, zoals op tijd beginnen, is een duidelijk signaal aan leerlingen. Punctueel zijn gaat samen met goede routines: heldere structuur gedurende de dag en de week en duidelijke markeringspunten zijn belangrijk.

Gebruik van ruimte en materiaal

Leerlingen werken beter in een ordelijke ruimte, waarbij recent werk van kinderen zichtbaar is, zonder dat het te veel afleidt. Wisseling van onderwijsactiviteiten dient snel te gebeuren. Dit heeft onder andere consequenties voor de manier waarop tafels, de stoelen en het materiaal geplaatst zijn en het gebruik van materialen.

Effectief klassenmanagement

Effectiviteit van klassenmanagement wordt in de wetenschappelijke literatuur genoemd als preventieve methode voor gedragsproblemen. De volgende onderdelen van effectief klassenmanagement worden toegelicht:

  • Het hanteren van duidelijke gedragsregels en grenzen, het aanleren van vaardigheden voor gewenst gedrag en het belonen van positief gedrag van individuele en groepen leerlingen;
  • Het afstemmen van de situatie op de ontwikkelingskansen van leerlingen met uiteenlopende onderwijsbehoeften. Afstemming kan op verschillende manieren plaatsvinden, bijvoorbeeld door extra instructie te geven, door het aanbieden van herhalings- of verrijkingsstof, door aanpassen van de leertijd, door tempodifferentiatie, of door het bieden van individuele ondersteuning door een remedial teacher of Ambulant Begeleider uit het Speciaal Onderwijs;
  • Effectieve instructiestrategieën, zoals: het opdelen van de instructie in kleine stappen, leerlingen meer mogelijkheden geven om te reageren op vragen, en het inbouwen van keuzemogelijkheden.
  • Aandacht voor de eigen verantwoordelijkheid van leerlingen en de betrokkenheid van leerlingen bij de les.

Strategieën bij hardnekkig probleemgedrag

Ondanks preventieve maatregelen kan een leerkracht te maken hebben met leerlingen met hardnekkige gedragsproblemen. Een leerkracht zal voor deze aanhoudende problemen een doeltreffende aanpak moeten zien te vinden. Dit kan het beste gebeuren in samenwerking met anderen: collega-leerkrachten, directie, ouders, interne en externe deskundigen.

Specifieke strategieën bij hardnekkig probleemgedrag:

  • Rustig, empathisch en geduldig blijven om spanning te verminderen;
  • Humor gebruiken of een afleidende opmerking maken om spanning te verminderen;
  • Door fysieke nabijheid, oogcontact, gebaren, stemgebruik het gedrag van de leerling nauwlettend volgen en bijsturen;
  • Minimaal interveniëren door reacties even op te schorten of het gedrag eventjes te negeren;
  • Doelbewust negeren van ongewenst gedrag met het oog op het uitdoven ervan;
  • Time-out-aanpak hanteren, waardoor de leerling kan kalmeren en niet meer de gelegenheid krijgt om het gedrag te vertonen en er, door de aandacht van anderen, voor beloond te worden;
  • Time-out-aanpak hanteren om zowel de leerling als de leerkracht de gelegenheid te bieden hun rol bij de probleemsituatie te heroverwegen en er in gezamenlijk overleg conclusies uit trekken;
  • De leerling laten ondersteunen door de groep, een deel van de groep of buddy’s bij de aanpak van het probleem;
  • Hanteren van gedragscontracten op individueel en/of groepsniveau, waarin het gewenste gedrag, wederzijdse afspraken en beloningen (beloningssysteem) bij verbeterd gedrag zijn vastgelegd;
  • Bij gedragscorrectie individueel met de leerling praten, de groep niet laten 'meegenieten';
  • Ervoor zorgen dat de rest van de groep niet lijdt onder het probleemgedrag;
  • Een speciale taak geven om spanning te verminderen of om gezichtsverlies te besparen;
  • Werken met voordoen en nadoen van gedragingen, goede en foute voorbeelden, gewenst gedrag gericht oefenen (bijv. in de vorm van een rollenspel);
  • De leerling leren om mislukkingen of teleurstellingen niet als een catastrofe te zien, leren relativeren;
  • Actief luisteren, geven van ik-boodschappen of onderhandelen over oplossingen;
  • De leerling helpen om het probleemgedrag te herkennen, verantwoordelijkheid ervoor te nemen en zich te committeren aan een verbeterplan;
  • Zich informeren via artikelen, boeken en andere bronnen over de achtergronden van gedragsproblemen en de aanpak ervan in de klas, de school en de jeugdzorg en de Jeugd GGZ.

Constructief samenwerken met ouders

Scholen kunnen op een constructieve manier samenwerken met ouders door samen een analyse van het probleem te maken, concrete doelen te bepalen, onderwijsbehoeften te formuleren, en van elkaars oplossingen te profiteren. Ook is het van belang dat scholen aan de ouders aangeven welke bijdrage er van hen en hun opvoeding verwacht wordt, zodat hun kind goed kan functioneren op school.

Indien de leerkracht handelingsverlegen is kan de leerling ingebracht worden in het interne of externe zorg- en adviesteam.

Meer informatie

Lees meer over lastig gedrag in de klas in Beter omgaan met lastig gedrag in de klas (voortgezet onderwijs).
Lees meer over lastig gedrag in de klas in Beter omgaan met lastig gedrag in de klas (primair onderwijs). 

Vragen?

Willeke Daamen is contactpersoon.

Foto Willeke  Daamen

NJi gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.