Wat werkt bij ontwikkelingsstimulering?

Als kinderen eenmaal een onderwijsachterstand hebben ontwikkeld, is het moeilijk om deze weer te herstellen. Het voorkómen van onderwijsachterstanden op jonge leeftijd (zelfs al voor een leeftijd van drie jaar) is daarom cruciaal. Programma’s gericht op het voorkomen van onderwijsachterstanden bij risicokinderen kunnen onderverdeeld worden in gezinsgerichte programma’s en centrumgerichte programma’s.

Gezinsgerichte programma’s
Gezinsgerichte programma’s worden uitgevoerd binnen het gezin. In de programma’s wordt geprobeerd om de attitudes en het gedrag van ouders te veranderen en daarmee de ontwikkeling van het kind positief te beïnvloeden. Internationaal onderzoek naar deze gezinsgerichte programma’s laat slechts bescheiden effecten op de cognitieve ontwikkeling van kinderen zien. Deze effecten zijn bovendien kleiner dan de effecten die met centrumgerichte programma’s worden behaald. Recenter onderzoek naar de Nederlandse gezinsgerichte programma’s Opstap en Instapje laat echter wel degelijk een aantal positieve effecten op de ontwikkeling en het schoolsucces zien.

Centrumgerichte programma’s
Centrumgerichte programma’s (ook wel VVE programma’s genoemd) worden uitgevoerd in peuterspeelzalen, kinderopvang en in de onderbouw van de basisschool. Centrumgerichte programma’s kunnen op de korte termijn positieve effecten hebben op met name de cognitieve- en taalontwikkeling van kinderen. Effecten op het sociaal-emotionele domein zijn veel minder vaak aangetoond. Wat betreft de lange termijn effecten van centrumgerichte programma’s zijn de resultaten niet eenduidig. In sommige overzichtsstudies wordt een uitdoving, in andere juist een behoud van effecten op de lange termijn gevonden. De condities waaronder centrumgerichte programma’s worden uitgevoerd, zijn van invloed op de effecten.

Specifieke werkzame ingrediënten zijn:

• Een a dequate pedagogisch-didactische benadering;
• Gerichtheid op meerdere ontwikkelingsdomeinen;
• Intensiteit van minimaal drie (beter is vier) dagdelen per week;
• Doorgaande lijn van voor- naar vroegschoolse periode;
• Doorgaande lijn naar groep 3 en later;
• Kleine groepen en dubbele bezetting (gunstige kind-stafratio);
• Ouderbetrokkenheid;

Meer algemeen werkzame ingrediënten zijn:

• Regelmatige evaluatie middels observatie- en/of toetsingsmethoden;
• Opstellen en evalueren van beleidsplannen;
• Professionaliteit uitvoerders (algemeen, programmaspecifiek);
• Opstellen en evalueren van beleidsplannen;
• Algemene schoolkenmerken:
  • Slagvaardige schoolleiding; 
  • Consensus binnen het team over uitgangspunten en doelen; 
  • Nascholingsplannen voor de uitvoerders; 
  • Hoge verwachtingen ten aanzien van de leerlingen (Nap-Kolhoff et al., 2008).

Meer informatie over werkzame principes vindt u in onderstaand document:
Voorkomen en terugdringen van onderwijsachterstanden

Effectiviteit van programma's
Elders in dit onderdeel vindt u een overzicht van programma's voor ontwikkelingsstimulering van het jonge kind. Een deel van genoemde programma's is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Deze programma's zijn door een onafhankelijke erkenningscommissie erkend als (in theorie) effectief. De erkenningscommisie hanteert een set aan criteria om te bepalen of een programma (in theorie) effectief is. Informatie over de criteria, procedure en erkenningscommissie vindt u elders op deze site bij de databank.

Onderzoeksliteratuur
Literatuur Nederlands onderzoek vve
Literatuur buitenlands onderzoek vve