Het Münchhausen-by-proxysyndroom

Het Münchhausen-by-proxysyndroom is een vorm van lichamelijke kindermishandeling. Ouders, meestal moeders, maken hun kind opzettelijk ziek of beweren dat het ziek is. Artsen onderzoeken het kind maar kunnen niets vinden. Als ze wel iets vinden heeft de ouder de ziekteverschijnselen opgewekt, bijvoorbeeld door het kind te vergiftigen.

Baron Von Münchhausen
De naam van dit syndroom is ontleend aan baron Von Münchhausen (1720-1790) die bekend stond om zijn sterke verhalen. Mensen die lijden aan het syndroom van Münchhausen maken zichzelf opzettelijk ziek of zeggen ziek te zijn. Zij simuleren acute klachten en ondergaan daarvoor herhaaldelijk medische behandelingen. De reden daarvoor kan een roep om aandacht zijn, maar ook behoefte aan onderdak voor de nacht of een drugsverslaving. Het toevoegsel 'by proxy' betekent 'bij volmacht' en geeft aan dat iemand de klachten bij een ander veinst of aanbrengt.

Moeders die aandacht willen
Ouders die hun kind ziek maken om aandacht te trekken hebben ongetwijfeld psychiatrische problemen. Ze hebben een persoonlijkheidsstoornis zoals borderline, ze somatiseren klachten, zijn verslaafd of verwonden zichzelf. De meeste vrouwen hadden daar al last van voordat zij kinderen kregen. Moeders die aan Münchhausen by proxy (MBP) lijden, hebben vaak in de gezondheidszorg gewerkt. Daardoor weten zij veel van ziekteverschijnselen en kennen ze de medische termen.
Vaak doen moeders met dit syndroom er nog een schepje bovenop als zij zich niet gehoord voelen of hun zin niet krijgen. Zij dikken de klachten die hun kind zou hebben aan en brengen het kind nog meer schade toe. Als anderen de bedoelingen van zo'n moeder doorzien en haar ermee confronteren dat zij zelf aandacht wil, reageert zij met verontwaardigde ontkenning. Door haar psychische problemen blijft zij vaak hardnekkig ontkennen en is therapeutische behandeling moeilijk, zo niet onmogelijk.

Ingrijpende gevolgen
De gevolgen voor kinderen die het slachtoffer zijn van het Münchhausen-by-proxysyndroom kunnen ingrijpend zijn. Veel kinderen kampen met ernstige lichamelijke klachten omdat zij onnodige operaties hebben ondergaan en last hebben van de bijwerkingen en complicaties. Zij kunnen verminkt raken en zelfs overlijden als gevolg van het gedrag van hun moeder of van de onderzoeken.
Bovendien loopt hun psychosociale ontwikkeling door het veelvuldige ziekenhuisbezoek vaak achter. Zij hebben bijvoorbeeld moeite om vriendschappen aan te gaan met leeftijdsgenoten en kunnen moeilijk loskomen van hun ouders. Veel kinderen zijn angstig en hebben het gevoel dat zij tekortschieten. Daarnaast kunnen kinderen leerachterstanden krijgen omdat zij vaak van school verzuimen. Velen ontwikkelen posttraumatische stressverschijnselen door de medische onderzoeken en behandelingen die ze hebben ondergaan.

Moeilijk te geloven
Het Münchhausen-by-proxysyndroom is moeilijk vast te stellen. Veel artsen weten niet dat het bestaat of weigeren te geloven dat er ouders zijn die tot deze vorm van kindermishandeling in staat zijn. Het ongeloof van artsen wordt vaak versterkt doordat de moeders een zorgzame en aangepaste indruk maken. Zij beschikken vaak over medische kennis en spannen zich in om de relatie met de arts een persoonlijke en hechte vorm te geven. Dikwijls slagen zij erin de arts zo te manipuleren dat die niet doorheeft dat zij hem voor haar karretje spant. De moeder weet de arts te betrekken in haar toneelstukje van de bezorgde moeder, de toegewijde arts en het lijdende kind. Gekwetste ijdelheid van de arts kan een reden zijn dat hij de diagnose MBP niet stelt. Hij wil niet geloven of toegeven dat hij medeplichtig is geworden.

Onderzoeksmogelijkheden
De ware toedracht van de klachten van het kind kunnen ook verdoezeld worden door de vraaggerichte houding van de arts en de technische onderzoeksmogelijkheden. De angst om een verkeerde diagnose te stellen of een somatische verklaring over het hoofd te zien, maakt het moeilijk om de feiten op tafel te krijgen, zeker in combinatie met een eisende of dwingende houding van de ouders. Als een arts het vermoeden uit dat een moeder haar kind met opzet ziek maakt, zal zij dat hardnekkig en vol overtuiging ontkennen. Het kind gelooft meestal dat zijn moeder het beste met hem voorheeft en zal de arts niet vertellen dat hij zich niet ziek voelt.

Patronen doorbreken
Bij een vermoeden van MBP is het zaak dat de arts het volledige patiëntendossier bekijkt om het ziekteverloop en het verwijspatroon te bestuderen. Soms is het nodig om in het ziekenhuis videocamera's te plaatsen of uitgebreid forensisch onderzoek te doen om sluitend bewijs te kunnen verkrijgen. In het belang van het kind zijn gerichte veranderingen nodig, zoals toezicht op het naar school gaan. Ook moet een arts in staat zijn tegelijkertijd het vertrouwen van de ouder te winnen, de medische zorg voor het kind te bieden en het 'shoppen' te beperken. Een melding bij het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling kan daarbij helpen.

Strafrecht
Naast het langdurig beschermen van de kinderen, biedt het strafrecht mogelijkheden om MBP te stoppen. Psychiatrisch onderzoek van de moeder, en eventueel TBS met dwangverpleging, is vaak nodig om de hardnekkige ontkenning van ouders te doorbreken. Resultaten van zo'n aanpak zijn nog niet bekend, maar het lijkt de moeite van het proberen waard.

Bronnen

• Berckelaer-Onnes, I.A. van (2002). 'De perfecte moeder ontmaskerd?', in: 'Tijdschrift voor Orthopedagogiek', jaargang 41, nummer 10, p.501-514.
• Buis, S. (2005). 'Münchhausen by proxy. Een ondergesignaleerd probleem', in: 'Tijdschrift over Kindermishandeling', jaargang 19, nummer 3, p.10-14.
• Ligthart, L. en R. Vecht (2000). 'Het achterland van kindermishandeling: het syndroom van Münchhausen-by-proxy', in: 'Elimpost', jaargang 65, nummer 1, p.21-34.
• Loader, P. en C. Kelly (1998). 'Het 'Munchausen by proxy'-syndroom: een verhalende benadering tot verklaring', in: 'Gezinstherapie', jaargang 9, nummer 1, p.73-88.
• Vecht, R. (2000). 'Münchhausen by proxy. Gestoord ouderschap - zieke kinderen'. Utrecht, Bohn Stafleu Van Loghum.